Nh÷ng kinh nghiÖm ban ®Çu vÒ giao rõng

ë DAK LAK

1. Giíi thiÖu

Qui ho¹ch sö dung ®Êt cã ng­êi d©n tham gia vµ giao ®Êt rõng lµ nh÷ng ch­¬ng tr×nh quan träng cña tØnh Dak Lak nh»m gãp phÇn qu¶n lý, sö dông hîp lý nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn cña tØnh. Trong ph¹m vi cña bµi viÕt nµy, víi khu«n khæ h¹n chÕ bµi sÏ tr×nh bµy 3 phÇn. PhÇn thø nhÊt giíi thiÖu vÒ diÔn biÕn tµi nguyªn rõng cña Dak Lak trong vµi thËp niªn võa qua, sù tho¸i ho¸ cña nã vµ nguyªn nh©n dÉn ®Õn sù tho¸i ho¸ nµy. PhÇn hai giíi thiÖu nh÷ng chñ tr­¬ng lín cña ngµnh L©m nghiÖp tØnh Dak Lak nh»m kh¾c phôc t×nh tr¹ng trªn còng nh­ ®­a ra ®­êng lèi ph¸t triÓn trong thêi gian tíi. PhÇn ba sÏ giíi thiÖu nh÷ng kinh nghiÖm b­íc ®Çu vÒ tiÕn tr×nh thö nghiÖm giao ®Êt, giao rõng ë x· EA Sol, huyÖn Ea Hleo.

Tuy nhiªn, nh­ ®· tr×nh bµy ë trªn, tiÕn tr×nh ®ang thö nghiÖm, cßn nhiÒu vÊn ®Ò cÇn th¶o luËn, sö ®æi, bæ sung, v× vËy t¸c gi¶ xin ch©n thµnh c¸m ¬n sù gãp ý cña quý vÞ.

2. DiÔn biÕn tµi nguyªn rõng cña Dak Lak

Dak Lak lµ 1 trong 4 tØnh T©y Nguyªn cã diÖn tÝch rõng lín nhÊt trong c¶ n­íc (1.243.882 ha). Tµi nguyªn rõng lµ mét trong nh÷ng tµi nguyªn quan träng cña tØnh còng nh­ cña quèc gia. Rõng cña Dak Lak kh«ng nh÷ng cã gi¸ trÞ vÒ mÆt kinh tÕ, quèc phßng mµ cßn cã gi¸ trÞ vÒ mÆt m«i tr­êng.

Do nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c nhau, diÖn tÝch vµ tr÷ l­îng rõng trong nh÷ng n¨m qua ®· gi¶m ®i râ rÖt, b×nh qu©n mçi n¨m gi¶m kho¶ng 5.000 ha vÒ diÖn tÝch vµ 1,32 triÖu m³ vÒ tr÷ l­îng (thèng kª b×nh qu©n tõ n¨m 1991 ®Õn nay).

Mét trong nh÷ng nguyªn nh©n chñ yÕu cã thÓ thÊy nh­ sau:

• Sù gia t¨ng d©n sè (kÓ c¶ t¨ng c¬ häc vµ t¨ng tù nhiªn) dÉn ®Õn nhu cÇu ph¶i cã ®Êt ®ai ®Ó canh t¸c còng nh­ c¸c nhu cÇu kh¸c (n¨m 1975, Dak Lak cã 350.000 ng­êi, ®Õn n¨m nay d©n sè ®· t¨ng lªn kho¶ng 1,7 triÖu ng­êi).
• Sù ph¸t triÓn diÖn tÝch c©y cµ phª trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y do lîi nhuËn cña nã còng t¸c ®éng ®Õn diÖn tÝch rõng (theo qui ho¹ch dù kiÕn c©y cµ phª ë Dak Lak sÏ ph¸t triÓn ë møc 70.000 ha lµ phï hîp nh­ng hiÖn nay ®· lªn ®Õn 170.000 ha).
• Khai th¸c rõng cña c¸c tæ chøc L©m nghiÖp (L©m tr­êng quèc doanh, c¸c C«ng ty l©m s¶n) kh«ng theo ph­¬ng ¸n ®iÒu tiÕt bÒn v÷ng tuy kh«ng lµm gi¶m diÖn tÝch rõng nh­ng chÊt l­îng rõng gi¶m ®i râ rÖt (n¨m 1991, rõng giµu cã 72.667 ha ®Õn nay gi¶m xuèng cßn 36.260 ha. N¨m 1991 rõng trung b×nh cã 396.385 ha ®Õn nay gi¶m xuèng cßn 185.548 ha).

Nh÷ng nguyªn nh©n trªn thùc chÊt lµ hiÖn t­îng mµ chóng ta thÊy ®­îc. Theo chóng t«i, nguyªn nh©n s©u xa cã thÓ xem xÐt ®Õn lµ:

• Do rõng ch­a cã chñ thùc sù. L©u nay, viÖc qu¶n lý b¶o vÖ rõng míi chØ lµ nhiÖm vô cña c¸c c¬ quan nhµ n­íc, ch­a cã sù tham gia cña ng­êi d©n, ch­a cã tæ chøc nµo ®­îc cÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt rõng.
• ThiÕu c¸c ph­¬ng ¸n qui ho¹ch sö dông rõng hîp lý, cã c¬ së khoa häc ®Ó sö dông tµi nguyªn bÒn v÷ng.

3. Nh÷ng gi¶i ph¸p cña ngµnh L©m nghiÖp Dak Lak

ViÖc qu¶n lý, b¶o vÖ sö dông hîp lý tµi nguyªn kh«ng thÓ chØ ¸p dông mét gi¶i ph¸p riªng lÎ mµ yªu cÇu ph¶i cã sù tæng hîp, phèi hîp tõ c¸c ch­¬ng tr×nh kh¸c nhau. HiÖn nay t¹i Dak Lak, cã thÓ thÊy nh÷ng ch­¬ng tr×nh sau:

• §¸nh gi¸ l¹i tµi nguyªn ®Ó cã c¸c ph­¬ng ¸n tæ chøc qu¶n lý vµ sö dông hîp lý. Trong nh÷ng n¨m qua, tØnh Dak Lak ®· vµ ®ang thùc hiÖn ch­¬ng tr×nh kiÓm kª l¹i rõng tù nhiªn theo chØ thÞ 286/TTg ngµy 2/5/1997 cña Thñ T­íng ChÝnh phñ. HiÖn nay ch­¬ng tr×nh nµy ®ang thùc hiÖn (kü thuËt chôp ¶nh hµng kh«ng ®· ®­îc ¸p dông vµo ch­¬ng tr×nh nµy. Sau khi gi¶i ®o¸n ¶nh m¸y bay, tµi liÖu sÏ ®­îc sè ho¸ ®Ó x©y dùng ng©n hµng d÷ liÖu vÒ tµi nguyªn rõng).
• X©y dùng chiÕn l­îc ph¸t triÓn rõng trong giai ®o¹n 2000 - 2010. ChiÕn l­îc nµy bao gåm ®Þnh h­íng, gi¶i ph¸p vµ kÕ ho¹ch hµnh ®éng ®Ó ph¸t triÓn ngµnh L©m nghiÖp còng nh­ ph¸t triÓn rõng theo h­íng bÒn v÷ng.
• Thùc hiÖn ®æi míi tæ chøc vµ c¬ chÕ qu¶n lý L©m tr­êng quèc doanh theo quyÕt ®Þnh sè 187/1999/Q§ - TTg ngµy 16/9/1999 cña Thñ t­íng ChÝnh phñ. Môc tiªu cña ch­¬ng tr×nh nµy nh»m ®æi míi tæ chøc vµ c¬ chÕ qu¶n lý L©m tr­êng quèc doanh n©ng cao hiÖu qu¶ s¶n xuÊt kinh doanh cña l©m tr­êng, lµm tèt vai trß nßng cèt trong s¶n xuÊt l©m nghiÖp, dÞch vô kü thuËt vµ gãp phÇn b¶o vÖ rõng.
• Tæ chøc triÓn khai quyÕt ®Þnh 245/1998/Q§-TTg ngµy 21/12/1998 vÒ viÖc thùc hiÖn tr¸ch nhiÖm qu¶n lý Nhµ n­íc cña c¸c cÊp vÒ rõng vµ ®Êt l©m nghiÖp nh»m ph©n cÊp qu¶n lý ®Õn tËn c¸c ®Þa ph­¬ng.
• Ch­¬ng tr×nh 5 triÖu ha rõng.
• Thùc hiÖn ch­¬ng tr×nh giao ®Êt giao rõng ®Õn ng­êi d©n nh»m x¸c ®Þnh ng­êi chñ cô thÓ ®èi víi 3 lo¹i rõng còng nh­ thu hót ng­êi d©n tham gia qu¶n lý b¶o vÖ vµ x©y dùng vèn rõng.

Trong khu«n khæ bµi viÕt nµy chóng t«i xin ®­îc phÐp dµnh nhiÒu thêi gian ®Ó trao ®æi vÒ nh÷ng kÕt qu¶ b­íc ®Çu cña tiÕn tr×nh giao ®Êt rõng t¹i l©m tr­êng EA Hleo, x· EA sol, huyÖn EA Hleo, Dak Lak víi hy väng sÏ cã h÷u Ých cho c¸c quÝ vÞ quan t©m vÒ vÊn ®Ò nµy.

4. Nh÷ng bµi häc kinh nghiÖm b­íc ®Çu vÒ giao ®Êt giao rõng ë x· EA Sol huyÖn EA Hleo, tØnh Dak Lak

4.1 Giíi thiÖu s¬ bé vÒ x· EA Sol, huyÖn EA Hleo

X· EA Sol thuéc huyÖn EA Hleo, c¸ch trung t©m huyÖn 30 Km vÒ phÝa ®«ng b¾c, n»m trªn lé 7 tõ Dak Lak ®i huyÖn A Yum Ba tØnh Gia Lai. X· nµy ®­îc ph©n lo¹i lµ x· vïng s©u, vïng xa thuéc khu vùc III, lµ x· nghÌo cã ®iÒu kiÖn kinh tÕ x· héi ®Æc biÖt khã kh¨n.

Toµn bé x· cã 13 d©n téc sinh sèng, chñ yÕu lµ ®ång bµo Jarai (ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng). S¶n xuÊt n«ng nghiÖp lµ nguån thu chÝnh cña céng ®ång c­ d©n t¹i x· nµy.

Mét sè th«ng sè vÒ x· Ea Sol nh­ sau:

4.2 KÕ ho¹ch giao rõng thö nghiÖm n¨m 1999.

Toµn tØnh Dak Lak trong n¨m 1999 thùc hiÖn thÝ ®iÓm giao rõng cho d©n víi diÖn tÝch lµ 7.000 ha. Trong ®ã l©m tr­êng EA Hleo cã kÕ ho¹ch giao 2.000 ha cho ®ång bµo x· Ea Sol. DiÖn tÝch nµy thuéc 2 tiÓu khu 1066 vµ 1068.

Mét sè ®Æc ®iÓm cña 2 tiÓu khu nh­ sau:

4.3 Tæ chøc thùc hiÖn

§Ó thùc hiÖn viÖc giao ®Êt thö nghiÖm nµy l©m tr­êng EA Hleo lµ ®¬n vÞ chÞu tr¸ch nhiÖm lËp dù ¸n giao rõng d­íi sù chØ ®¹o trùc tiÕp cña së NN vµ PTNT Dak Lak mµ cô thÓ lµ Chi côc Ph¸t triÓn L©m NghiÖp. Ngoµi ra nhãm t­ vÊn l©m nghiÖp vÒ giao ®Êt giao rõng lµ ®¬n vÞ ®­îc giao tr¸ch nhiÖm gióp ®ì phèi hîp víi l©m tr­êng ®Ó thùc hiÖn viÖc nµy.

C¸c tæ chøc cã liªn quan kh¸c còng th­êng xuyªn tham gia ý kiÕn cã thÓ kÓ ®Õn lµ:

ë tØnh:

• Së §Þa chÝnh
• Së KÕ ho¹ch vµ §Çu t­
• Së Khoa häc, C«ng nghÖ vµ M«i tr­êng
• Së T­ ph¸p
• Ban Kinh tÕ TØnh Uû

ë huyÖn:

• UBND huyÖn
• Phßng §Þa chÝnh

ë x·:

• UBND x·
• C¸n bé ®Þa chÝnh
• Ban L©m nghiÖp x·
• C¸c th«n tr­ëng, giµ lµng.

4.4 Chän nhãm môc tiªu thùc hiÖn ch­¬ng tr×nh

Tiªu chÝ ®Ó chän nhãm môc tiªu nh­ sau:

• §ång bµo d©n téc t¹i chç (®êi sèng khã kh¨n, ph¸t n­¬ng lµm rÉy), lµ c¸n bé x· ®­îc ­u tiªn nhËn rõng tr­íc ®Ó t¹o niÒn tin còng nh­ ®Ó c¸c hé kh¸c häc theo;
• Nh÷ng gia ®×nh cã nguyÖn väng vµ kh¶ n¨ng b¶o vÖ;
• Rõng ph©n bè gÇn khu d©n c­;
• §iÒu kiÖn ®i l¹i thuËn lîi; vµ
• Phï hîp víi qui ho¹ch cña l©m tr­êng vµ ®Þa ph­¬ng

Víi nh÷ng tiªu chÝ trªn, cã 4 bu«n trong tæng sè 13 bu«n cña x· ®­îc chän lµm thÝ ®iÓm lµ bu«n §iÕt, bu«n Cham, bu«n Ta Ly vµ bu«n Kri.

TÊt c¶ cã 145 hé trong tæng sè 351 hé (40%) tham gia ch­¬ng tr×nh nµy.

Giao c¶ diÖn tÝch ®Êt trèng vµ diÖn tÝch ®ang cã rõng tù nhiªn cho c¸c hé gia ®×nh (cÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt cho hä).

4.5 Nh÷ng bµi häc kinh nghiÖm ban ®Çu

Rõng vµ ®Êt rõng thuéc tµi s¶n cña Nhµ n­íc, tr¸ch nhiÖm qu¶n lý ®­îc ph©n cÊp cho c¸c c¬ quan kh¸c nhau, v× vËy sù phèi hîp gi÷a c¸c ngµnh, chÝnh quyÒn vµ ®Þa ph­¬ng lµ rÊt quan träng.

§èi víi c¸c ngµnh cña tØnh, cã 3 Së chuyªn m«n lµ Së NN & PTNT, Së §Þa chÝnh, vµ Së KÕ ho¹ch §Çu t­ lµ rÊt quan träng trong tiÕn tr×nh nµy. Sù ph©n c«ng râ nhiÖm vô tõng c¬ quan, sù phèi hîp nhÞp nhµng sÏ t¹o ®iÒu kiÖn cho tiÕn tr×nh nhanh h¬n. Th­êng xuyªn trao ®æi, héi th¶o ®Ó cã sù thèng nhÊt gi÷a c¸c ngµnh. C¸n bé theo dâi ph¶i liªn tôc, chuyªn m«n ho¸, nh÷ng ng­êi tham gia vµo ch­¬ng tr×nh giao ®Êt giao rõng nªn theo ®uæi ®Õn cïng kh«ng nªn thay thÕ nhiÒu ng­êi.

§èi víi chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng cÇn tranh thñ ý kiÕn chØ ®¹o cña TØnh, UBND huyÖn vµ ®Æc biÖt lµ sù phèi hîp cña UBND x· vµ c¸c th«n tr­ëng.

Giao ®Êt giao rõng lµ vÊn ®Ò phøc t¹p, viÖc giao rõng tù nhiªn cho nh©n d©n lµ vÊn ®Ò míi hiÖn nay ë ViÖt Nam ch­a cã tØnh nµo thùc hiÖn. ViÖc giao rõng ë Dak Lak l¹i ®ang ë giai ®o¹n nghiªn cøu, thÝ ®iÓm v× vËy, h×nh thµnh nhãm t­ vÊn l©m nghiÖp vÒ giao ®Êt giao rõng lµ rÊt cÇn thiÕt.

Nh÷ng ­u ®iÓm cña tæ chøc nµy lµ:

• Lµ ®¬n vÞ tham m­u t­ vÊn trùc tiÕp cho Chi côc PTLN trong giao ®Êt, giao rõng;
• TËp hîp ®­îc sù tham gia cña nhiÒu nghµnh còng nh­ cña ng­êi d©n;
• Cã ®iÒu kiÖn nghiªn cøu chuyªn s©u vÒ lÜnh vùc giao ®Êt, giao rõng;
• T¹o ®iÒu kiÖn cho c¸c cuéc trao ®æi gi÷a c¸c cÊp, c¸c ngµnh kh¸c nhau ®Ó ®i ®Õn thèng nhÊt;
• Gi¸m s¸t ®­îc tiÕn tr×nh ®Ó rót kinh nghiÖm tõ nh÷ng n¬i kh¸c, t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó trao ®æi th«ng tin vµ cung cÊp th«ng tin; vµ
• Thu hót sù hç trî cña dù ¸n Qu¶n lý bÒn v÷ng tµi nguyªn thiªn nhiªn (SMRP) vµo tiÕn tr×nh.

• Sù tham gia cña ng­êi d©n lµ rÊt quan träng cã tÝnh quyÕt ®Þnh cho sù thµnh c«ng cña dù ¸n giao rõng. §¶ng vµ Nhµ n­íc ®· cã chñ tr­¬ng lÊy d©n lµm gèc. V× vËy, thu hót sù tham gia cña ng­êi d©n sÏ ®¶m b¶o cho hä cã quyÒn lµm chñ thùc sù. ChÝnh s¸ch h­ëng lîi còng nh­ chñ tr­¬ng cña Nhµ n­íc phï bîp víi nguyÖn väng cña nh©n d©n.
• C¸c h×nh thøc tham gia rÊt ®a d¹ng vµ rÊt kh¸c nhau, v× vËy cÇn vËn dông cho phï hîp víi ®iÒu kiÖn cña tõng ®Þa ph­¬ng, phong tôc tËp qu¸n vµ tr×nh ®é nhËn thøc cña ®ång bµo.

Mong ®îi cña ng­êi d©n khi nhËn ®Êt nhËn rõng ph¶i cã:

• GiÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt (sæ ®á);
• ThÎ qu¶n lý, b¶o vÖ rõng;
• Nhµ n­íc ph¶i b¶o hé cho quyÒn lµm chñ cña hä; vµ
• ChÝnh s¸ch h­ëng lîi râ rµng, cô thÓ.

• Giao ®Êt, giao rõng ph¶i cã sù hç trî chi phÝ cña Nhµ n­íc (ë Dak Lak lµ 50.000 ®ång/ha) vµ cÇn ®­a vµo kÕ ho¹ch hµng n¨m nh­ lµ mét ch­¬ng tr×nh hµnh ®éng cña l©m tr­êng.
• Thùc hiÖn tiÕn tr×nh nµy còng tèn nhiÒu thêi gian v× ph¶i trao ®æi víi d©n, xin ý kiÕn c¸c ngµnh vµ chÝnh quyÒn, triÎn khai thùc hiÖn. Do vËy, kÕ ho¹ch thêi gian vµ ph©n bè quü thêi gian lµ cÇn thiÕt (ë Ea Hleo kho¶ng 6 ng­êi thùc hiÖn kho¶ng 12 th¸ng).

• NguyÖn väng cña ng­êi d©n lµ khi nhËn rõng ph¶i ®­îc cÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt. §Ó thùc hiÖn ®iÒu nµy, ngµnh ®Þa chÝnh cÇn cã gi¶i ph¸p phï hîp kÓ c¶ biÖn ph¸p kü thuËt vµ thñ tôc hµnh chÝnh v× thùc tÕ ch­a cã ®¬n vÞ nµo cÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt cho rõng. C«ng t¸c nµy yªu cÇu kinh phÝ, thêi gian, nguån nh©n lùc.
• Sau khi nhËn rõng, ng­êi d©n cÇn ph¶i ®­îc hç trî, gióp ®ì c¶ vÒ tµi chÝnh, kü thuËt ®Ó kinh doanh rõng thùc sù cã hiÖu qu¶.
• CÇn nghiªn cøu c¸c h×nh thøc giao kh¸c nhau (c¸ nh©n, hé gia ®×nh, céng ®ång, t­ nh©n) ®èi víi c¸c lo¹i rõng kh¸c nhau (rõng s¶n xuÊt, rõng phßng hé, rõng ®Æc dông) ®Ó cã h×nh thøc giao hîp lý, tiÕt kiÖm c¸c chi phÝ ®Ó ®¹t hiÖu qu¶ cao nhÊt.