ChÝnh s¸ch vµ thùc tiÔn phôc håi rõng ë ViÖt Nam

ThuËt ng÷

Tho¸i ho¸ (Degradation): Sù suy gi¶m vÒ cÊu tróc rõng, s¶n l­îng vµ sù ®a d¹ng cña c¸c loµi b¶n ®Þa. Mét ®Þa ®iÓm bÞ tho¸i ho¸ cã thÓ vÉn cßn c©y, cßn rõng nh­ng ®· mÊt Ýt nhÊt mét phÇn tÝnh nguyªn vÑn sinh th¸i vèn cã.

C¶i t¹o (Reclamation): Phôc håi l¹i n¨ng suÊt cña rõng bÞ tho¸i ho¸ chñ yÕu dïng c¸c loµi c©y nhËp néi. §a d¹ng sinh häc ban ®Çu kh«ng ®­îc phôc håi mÆc dï chøc n¨ng b¶o vÖ vµ nhiÒu vai trß sinh th¸i nguyªn thuû kh¸c cã thÓ ®­îc t¸i lËp.

Trång rõng (Reforestation): T¸i lËp l¹i c©y vµ thùc vËt tÇng d­íi ë n¬i tr­íc kia cã th¶m rõng che phñ.

Phôc håi (Rehabilitation): T¸i lËp l¹i n¨ng suÊt vµ mét vµi loµi ®éng vËt vµ thùc vËt nh­ng kh«ng nhÊt thiÕt lµ tÊt c¶, c¸c loµi mµ tr­íc kia tõng cã mÆt t¹i n¬i ®ã. V× nh÷ng lý do kinh tÕ vµ sinh th¸i, rõng míi cã thÓ bao gåm c¶ nh÷ng loµi nhËp néi. Chøc n¨ng b¶o vÖ vµ nhiÒu vai trß sinh th¸i kh¸c cña rõng nguyªn thuû cã thÓ ®­îc t¸i lËp.

Kh«i phôc (Restoration): T¸i lËp l¹i cÊu tróc, n¨ng suÊt vµ ®a d¹ng loµi ®­îc coi lµ thuéc rõng nguyªn thuû t¹i ®Þa ®iÓm ®ã. C¸c qu¸ tr×nh sinh th¸i vµ c¸c chøc n¨ng cña rõng ®­îc kh«i phôc sÏ gÇn t­¬ng øng víi c¸c ®iÒu kiÖn cña rõng nguyªn thuû.

Tãm t¾t

Trong 40 n¨m qua, ViÖt Nam ®· ph¶i ®èi mÆt víi n¹n ph¸ rõng vµ tho¸i ho¸ rõng do nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c nhau. VÊn ®Ò nµy vÉn cßn lµ ®iÒu ®¸ng quan t©m hiÖn nay. Tèc ®é mÊt rõng hµng n¨m b×nh qu©n vµo kho¶ng 100.000-140.000 ha. Nguyªn nh©n dÉn ®Õn diÖn tÝch rõng bÞ ph¸, mét phÇn do hËu qu¶ chiÕn tranh, nh­ng chñ yÕu do nh÷ng ho¹t ®éng kinh tÕ cña con ng­êi g©y nªn. Sù t¨ng nhanh d©n sè vµ d©n di c­ vµo c¸c khu rõng, ph¸ rõng lÊy ®Êt s¶n xuÊt n«ng nghiÖp lµ c¸c nguyªn nh©n chÝnh g©y nªn sù mÊt rõng mµ hiÖn t­îng nµy vÉn cßn diÔn ra ®ã ®©y. NghÌo ®ãi vÉn lµ hiÖn t­îng kh¸ phæ biÕn ë c¸c vïng n«ng th«n, vµ ng­êi d©n buéc ph¶i khai th¸c c¸c s¶n phÈm cña rõng cho môc ®Ých sinh tån vµ th­¬ng m¹i. Tr­íc ®©y, phÇn nµo do c¬ chÕ nªn c¸c l©m tr­êng quèc doanh còng gãp phÇn kh«ng nhá trong viÖc tho¸i ho¸ rõng th«ng qua viÖc khai th¸c rõng kh«ng bÒn v÷ng nh»m ®¹t chØ tiªu khai th¸c ®­îc ®Æt ra. ¦íc tÝnh kho¶ng 9,7 triÖu ha ®Êt trèng ®åi nói träc cã tiÒm n¨ng phôc håi rõng.

Tõ l©u ChÝnh phñ ®· nhËn thÊy sù cÇn thiÕt ph¶i phôc håi nh÷ng diÖn tÝch réng lín n¬i rõng ®· bÞ mÊt hoÆc bÞ tho¸i ho¸, vµ ®· ®­a ra Ch­¬ng tr×nh ®Çy triÓn väng nh»m "Phñ xanh ®Êt trèng-®åi nói träc" ®ã lµ Ch­¬ng tr×nh 327. M¬ ­íc t­¬ng lai lµ n¹n ph¸ rõng ph¶i ®­îc chÊm døt, vµ cã kho¶ng 5 triÖu ha rõng ®­îc trång bæ sung vµ phôc håi vµo n¨m 2010 (kÓ c¶ 1 triÖu ha rõng tù nhiªn ®­îc kh«i phôc).

C¸c kinh nghiÖm trång rõng ®· ®­îc tæng hîp. Trong nh÷ng n¨m ®Çu cña c«ng cuéc phôc håi rõng, c¸c lo¹i c©y nhËp néi cã kh¶ n¨ng t¨ng tr­ëng nhanh (nhÊt lµ c©y b¹ch ®µn vµ c©y keo), nhanh chãng ®em l¹i lîi Ých kinh tÕ ng¾n h¹n ®· ®­îc trång kh¸ phæ biÕn. Tuy nhiªn, do nh÷ng nh­îc ®iÓm nhÊt ®Þnh, c¸c loµi c©y nhËp néi dÇn ®­îc thay thÕ b»ng nh÷ng loµi c©y b¶n ®Þa tïy theo môc tiªu trång rõng (rõng phßng hé, rõng ®Æc dông vµ rõng kinh tÕ).

Mèi quan t©m vÒ lîi Ých m«i tr­êng cña rõng ngµy cµng t¨ng (b¶o vÖ khu vùc ®Çu nguån, c¸c l­u vùc s«ng, b¶o tån ®a d¹ng sinh häc). C¸c ho¹t ®éng phôc håi rõng còng nh­ c¸c lîi Ých kinh tÕ, vµ m«i tr­êng chÝnh s¸ch ph¶n ¸nh sù chuyÓn dÞch nµy. ViÖc ph©n cÊp qu¶n lý rõng vµ tµi nguyªn rõng cho c¸c cÊp chÝnh quyÒn vµ ®oµn thÓ x· héi (x· héi hãa nghÒ rõng) còng ®· ®­îc chó ý vµ t¨ng c­êng. Ch­¬ng tr×nh 327 (vµ tiÕp theo lµ Ch­¬ng tr×nh trång míi 5 triÖu ha hiÖn ®ang ®­îc tiÕn hµnh) cè g¾ng ®¹t ®­îc c¸c môc tiªu cña nh÷ng chÝnh s¸ch nµy b»ng c¸ch ký kÕt hîp ®ång víi n«ng d©n ®Ó trång c©y trªn ®Êt trèng, phôc håi rõng bÞ tho¸i ho¸ vµ b¶o vÖ rõng. ViÖc chia sÎ lîi nhuËn trong trång vµ b¶o vÖ rõng vÉn cßn nh÷ng ®iÒu phøc t¹p vµ thµnh c«ng cßn h¹n chÕ, do phÇn lín ng­êi n«ng d©n vÉn cßn c¶m gi¸c r»ng hä kh«ng ph¶i lµ nh÷ng ng­êi chñ rõng thùc sù trªn m¶nh ®Êt mµ m×nh ®­îc giao kho¸n, nªn ®Çu t­ ®ang cßn ë møc ®é thÊp vµ ch­a hiÖu qu¶.

§Êt n«ng nghiÖp phÇn lín ®· ®­îc giao cho c¸c hé víi môc ®Ých sö dông l©u dµi, cßn viÖc giao ®Êt l©m nghiÖp ®ang ®­îc tiÕn hµnh (®Æc biÖt lµ nh÷ng vïng ®Êt trèng ®åi träc vµ bÞ tho¸i ho¸). Hy väng r»ng c¸c hé gia ®×nh, c¸c tæ chøc x· héi vµ c¸c ®¬n vÞ kinh tÕ sÏ ®­îc khuyÕn khÝch, hç trî ®Ó hä cã vai trß lín h¬n trong viÖc phôc håi ®Êt ®Ó c¶i thiÖn chøc n¨ng s¶n xuÊt vµ b¶o vÖ cña ®Êt rõng nÕu hä cã quyÒn lîi chÝnh thøc vÒ ®Êt vµ c¸c s¶n phÈm cña nã. Trë ng¹i lín nhÊt trong viÖc giao ®Êt l©m nghiÖp lµ thiÕu kü thuËt ®ång bé, thiÕu ng©n s¸ch vµ giao ®Êt ch­a cã sù tham gia tÝch cùc cña ng­êi d©n. Th¸ch thøc lín kh¸c lµ cÇn thiÕt ph¶i thay ®æi c¸ch lµm cña c¸c c¬ quan chÞu tr¸ch nhiÖm trong viÖc giao ®Êt l©m nghiÖp (tr­íc ®©y lµ KiÓm l©m, nay lµ Tæng côc §Þa chÝnh) tõ chç chØ nhÊn m¹nh chøc n¨ng kiÓm tra trªn ®Êt l©m nghiÖp sang hç trî, t¹o ®iÒu kiÖn vµ hîp t¸c víi c¸c céng ®ång ®Þa ph­¬ng.

1. Giíi thiÖu

Trong thËp kû nh÷ng n¨m 1990, ViÖt Nam ®· tiÕn hµnh xem xÐt l¹i c¸ch tiÕp cËn cña m×nh trong viÖc qu¶n lý tµi nguyªn thiªn nhiªn. Ngµnh n«ng nghiÖp ®· cã c¶i c¸ch m¹nh mÏ vµ ®· gãp phÇn vµo viÖc t¨ng n¨ng suÊt mét c¸ch ®¸ng kÓ, nhÊt lµ ë nh÷ng vïng ®ång b»ng vµ vïng ®Êt thÊp. Ngµnh l©m nghiÖp còng ®· ®­îc xem xÐt l¹i mét c¸ch kü l­ìng, trong ®ã mét sè c¶i c¸ch ®· ®­îc tiÕn hµnh. Trong nh÷ng n¨m tr­íc ®©y ngµnh L©m nghiÖp ®· mang l¹i nguån thu quan träng cho Nhµ n­íc th«ng qua viÖc xuÊt khÈu gç, vµ ®Êt rõng ®· ®­îc dïng trong viÖc thu hót lùc l­îng d©n c­ tõ c¸c vïng ®ång b»ng ®«ng ®óc tíi vµ tõ vïng nói phÝa B¾c tíi T©y Nguyªn (§ç §×nh S©m, 1998). KÕt qu¶ cña nh÷ng ¸p lùc kh¸c nhau nµy lµ nguyªn nh©n lµm gi¶m ®¸ng kÓ diÖn tÝch ®Êt rõng vµ sù tho¸i ho¸ nghiªm träng nh÷ng khu rõng cßn l¹i.

ChÝnh phñ ®· nhËn thøc ®­îc c¸c vÊn ®Ò liªn quan ®Õn tho¸i ho¸ rõng cña ®Êt n­íc vµ ®· cã nhiÒu nç lùc nh»m kh«i phôc rõng b»ng c¸ch ®­a ra c¸c ch­¬ng tr×nh phôc håi rõng lín. B¸o c¸o nµy tr×nh bµy mét c¸ch tæng qu¸t vÒ hiÖn tr¹ng rõng vµ xu h­íng rõng cña ViÖt Nam; xem xÐt m«i tr­êng, chÝnh s¸ch vÒ rõng vµ ®Êt rõng ®· ®­îc ph¸t triÓn nh­ thÕ nµo; t­ liÖu ho¸ mét sè kinh nghiÖm phï hîp víi phôc håi rõng, vµ x¸c ®Þnh mét sè vÊn ®Ò chñ chèt cÇn ph¶i gi¶i quyÕt trong t­¬ng lai.

2. NhÇm lÉn vÒ thuËt ng÷ - c¶i t¹o, phôc håi hay kh«i phôc

Trong khi mét sè hÖ sinh th¸i bÞ tho¸i ho¸ cã kh¶ n¨ng håi phôc mét c¸ch tù nhiªn, th× mét sè kh¸c kh«ng thÓ tù håi phôc ®­îc, do mét sè h¹n chÕ. Ngay c¶ ë n¬i mµ sù håi phôc tù nhiªn x¶y ra, qu¸ tr×nh phôc håi diÔn ra rÊt chËm ch¹p. §iÒu ®ã lµm t¨ng c¬ héi cho sù tho¸i ho¸ t¸i diÔn hoÆc lµm tho¸i ho¸ thªm mét lÇn. Sù can thiÖp cña con ng­êi cã thÓ lµ cÇn thiÕt ®Ó qu¸ tr×nh phôc håi cã thÓ b¾t ®Çu hoÆc ®Ó thóc ®Èy tèc ®é phôc håi diÔn ra nhanh chãng h¬n.

Mét lo¹t c¸c c¸ch tiÕp cËn kh¸c nhau cã thÓ ®­îc sö dông, bao gåm c¸c c¸ch thøc nh»m môc ®Ých kh«i phôc l¹i hÖ sinh th¸i ban ®Çu vµ kh«i phôc ®a d¹ng sinh häc cho ®Õn c¸c môc ®Ých ®¬n thuÇn lµ nh»m sö dông ®Êt ®ai cho môc ®Ých s¶n xuÊt n«ng nghiÖp hay l©m nghiÖp. C¸c c¸ch tiÕp cËn kh¸c nhau ®· lµm t¨ng thªm sù nhÇm lÉn c¸c thuËt ng÷. Sù kh¸c biÖt ®Æc biÖt gi÷a hai thuËt ng÷ kh«i phôc (Restoration) vµ phôc håi (Rehabilitation) ®­îc ®­a ra trong b¸o c¸o nµy ®­îc trÝch tõ Lamb (1999).

Kh«i phôc ®­îc dïng chØ trong c¸c tr­êng hîp cã ý ®Þnh t¸i t¹o l¹i hÖ sinh th¸i cã ®Æc ®iÓm gÇn gièng nhÊt víi hÖ sinh th¸i nguyªn thuû ®· tõng tån t¹i ë n¬i ®ã.

MÆt kh¸c, phôc håi, ®­îc dïng ë n¬i mµ do nh÷ng lý do sinh th¸i hoÆc th­¬ng m¹i, cÇn ph¶i ®­a thªm c¸c loµi nhËp néi vµo thÕ hÖ tiÕp theo. §iÒu ®ã cã thÓ lµ do chØ cã c¸c loµi nhËp néi nh­ keo (Acacia) míi cã thÓ chÞu ®­îc lo¹i ®Êt hiÖn cã t¹i ®Þa ®iÓm bÞ tho¸i ho¸ vµ cÇn thiÕt ®ãng vai trß nh­ nh÷ng loµi c©y t¹o dinh d­ìng nh»m t¹o thuËn lîi h¬n cho viÖc ®­a vµo vµ ph¸t triÓn cña c¸c loµi c©y b¶n ®Þa nguyªn thuû. HoÆc cã thÓ lµ yªu cÇu kinh tÕ tr­íc m¾t ®ßi hái mét sè loµi c©y lÊy gç vµ c©y n«ng nghiÖp ®­îc ®­a vµo ®Ó minh chøng cho c¸c nç lùc phôc håi rõng.

ThuËt ng÷ c¶i t¹o (reclamation) ®­îc dïng trong c¸c tr­êng hîp hoµn toµn kh«ng sö dông c¸c loµi c©y b¶n ®Þa. Trong nh÷ng tr­êng hîp nh­ vËy cã thÓ lµ sÏ kh«ng cã c¸c lîi Ých trùc tiÕp vÒ ®a d¹ng sinh häc cña vïng nh­ng cã thÓ cã lîi thÕ lín vÒ x· héi hay c¸c lîi Ých kh¸c nh­ viÖc b¶o vÖ l­u vùc. C¸c c¸ch tiÕp cËn kh¸c ë chç chóng cã thÓ cho phÐp sù ®a d¹ng sinh häc ban ®Çu phôc håi trë l¹i. Nãi chung c¸c c¸ch tiÕp cËn ®Òu nh»m môc ®Ých thiÕt lËp vµ cñng cè viÖc sö dông ®Êt bÒn v÷ng (trÝch tõ Lamb, 1999).

3. Rõng ë ViÖt Nam

3.1. Kh¸i qu¸t chung

Trªn 60% tæng diÖn tÝch ®Êt ë ViÖt Nam, kho¶ng 19 triÖu ha, ®­îc coi lµ ®Êt l©m nghiÖp. PhÇn lín diÖn tÝch nµy ph©n bè ë vïng cao thuéc vïng nói phÝa B¾c, T©y B¾c vµ T©y Nguyªn cña ®Êt n­íc. Theo c¸c sè liÖu thèng kª, gi¸ trÞ l©m s¶n chiÕm kho¶ng 2% thu nhËp quèc d©n (GDP). Tuy nhiªn, c¸c sè liÖu nµy kh«ng ®¸nh gi¸ ®óng møc tÇm quan träng cña rõng vµ ®Êt rõng trong nÒn kinh tÕ do lîi Ých cña viÖc sö dông ®Êt rõng phÇn lín ch­a thÓ hiÖn trªn thèng kª chÝnh thøc cña quèc gia. Rõng ®¸p øng phÇn lín nhu cÇu n¨ng l­îng cña nh©n d©n vïng n«ng th«n víi kho¶ng 15 triÖu m³ gç cñi ®­îc khai th¸c hµng n¨m (MOF, 1995a). Rõng, nhÊt lµ rõng tù nhiªn, cung cÊp hµng lo¹t c¸c s¶n phÈm phi gç tõ tre nøa cho ®Õn c¸c c©y thuèc. Kho¶ng 24 triÖu ng­êi sèng trong rõng hay xung quanh rõng vµ s¶n xuÊt mét phÇn quan träng cho l­¬ng thùc thiÕt yÕu vµ thu nhËp tõ rõng vµ ®Êt rõng.

Trong nh÷ng n¨m qua cã kho¶ng 1 triÖu mÐt khèi gç th­¬ng phÈm ®­îc khai th¸c hµng n¨m, nh­ng tõ n¨m 1993 trë l¹i ®©y, khèi l­îng ®ã ®· gi¶m xuèng chØ cßn kho¶ng 0,5 triÖu mÐt khèi mçi n¨m. PhÇn lín gç nµy ®­îc dïng cho ngµnh x©y dùng trong n­íc, lµm ®å gç vµ chèng hÇm lß. ViÖc xuÊt khÈu gç xÎ vµ gç trßn ®· bÞ cÊm tõ n¨m 1992, mÆc dï tr­íc ®ã viÖc xuÊt khÈu gç lµ quan träng, nhÊt lµ c¸c lo¹i cã gi¸ trÞ cao.

Trong nh÷ng thËp kû gÇn ®©y, ®Êt rõng cßn cßn lµ n¬i thu hót nhiÒu d©n c­ thuéc c¸c khu vùc ®ång b»ng th«ng qua viÖc cung cÊp thªm ®Êt míi cho n«ng nghiÖp vµ ®Þnh c­. Trong kho¶ng 30 n¨m võa qua kho¶ng 3 triÖu ng­êi tõ vïng ®ång b»ng ®· ®­îc ®Þnh c­ ë c¸c vïng cao.

Tr­íc kia, phÇn lín rõng cã tiÒm n¨ng th­¬ng phÈm cao ®Òu ®­îc giao cho c¸c L©m tr­êng quèc doanh qu¶n lý vµ khai th¸c. C¸c L©m tr­êng quèc doanh chó träng chñ yÕu ®Õn s¶n phÈm gç th­¬ng phÈm, cßn viÖc qu¶n lý bÒn v÷ng vµ phôc håi t¸i sinh rõng l©u dµi ch­a ®­îc quan t©m ®óng møc. C¸c céng ®ång d©n téc thiÓu sè sèng ë c¸c vïng cã rõng còng nh­ d©n du canh tõ c¸c vïng ®ång b»ng còng gãp phÇn vµo viÖc tho¸i ho¸ rõng. Ngoµi t¸m triÖu ng­êi d©n téc thiÓu sè ë ViÖt Nam th× cßn kho¶ng 3 triÖu ng­êi du c­ sèng trong rõng vµ phÇn lín lµ du canh. HÖ thèng canh t¸c nµy ®­îc coi lµ bÒn v÷ng khi mËt ®é d©n sè cßn thÊp vµ khi mµ c¸c m¶nh ®Êt ®· canh t¸c ®­îc bá hoang kho¶ng 30-40 n¨m ®Ó tù t¸i sinh. Tuy nhiªn, trong hoµn c¶nh hiÖn t¹i nã kh«ng cßn bÒn v÷ng do d©n sè ë c¸c vïng rõng t¨ng nhanh, t¨ng tù nhiªn vµ di c­ tõ c¸c vïng ®ång b»ng ®Õn. ë mét sè n¬i giai ®o¹n bá hoang ®­îc rót ng¾n l¹i chØ kho¶ng 10 n¨m hoÆc ng¾n h¬n. Ng­êi di c­ tõ c¸c vïng ®ång b»ng quen canh t¸c trªn ®Êt ph¼ng phï hîp víi viÖc cÊy lóa n­íc. Do thiÕu ®Êt b»ng ph¼ng ë c¸c vïng nói, trung b×nh diÖn tÝch ®Êt cÊy lóa ë ®©y thÊp h¬n 0,1 ha/ ®Çu ng­êi vµ v× thÕ kh«ng ®ñ cung cÊp l­¬ng thùc vµ thu nhËp b»ng tiÒn cho nhu cÇu cña cuéc sèng gia ®×nh. Ng­êi d©n di c­ ®Õn buéc ph¶i chÆt rõng vµ canh t¸c trªn ®Êt dèc xung quanh ®Êt trång lóa cña m×nh. Tuy nhiªn, v× hä lµ d©n cña vïng ®ång b»ng nªn thiÕu kinh nghiÖm canh t¸c n«ng nghiÖp trªn c¸c vïng ®Êt dèc. Kü thuËt trång c©y l­¬ng thùc ®­îc ¸p dông th­êng kh«ng bÒn v÷ng vµ lµm tho¸i ho¸ ®Êt nhanh chãng.

Do ®iÒu kiÖn ®Þa h×nh vµ khÝ hËu n»m tr¶i réng, ViÖt Nam cã th¶m thùc vËt rõng rÊt ®a d¹ng. C¸c lo¹i rõng chÝnh ®­îc ®­a ra trong B¶ng 1.

B¶ng 1. Ph©n lo¹i rõng tù nhiªn ë ViÖt Nam

3.2. HiÖn tr¹ng cña rõng

ViÖc chÆt ph¸ rõng ®· diÔn ra kh¸ phæ biÕn trong nh÷ng n¨m tr­íc ®©y vµ ®ang cßn lµ vÊn ®Ò cÇn quan t©m hiÖn nay. Theo c¸c sè liÖu tÝnh to¸n dùa trªn ¶nh viÔn th¸m, 50% líp che phñ rõng ®· bÞ biÕn mÊt trong giai ®o¹n 40 n¨m qua kÓ tõ 1943 ®Õn 1983 (B¶ng 2).

Râ rµng lµ diÖn tÝch rõng ®· bÞ gi¶m nhanh chãng, nhÊt lµ ë vïng §«ng B¾c vµ T©y B¾c. ë c¸c vïng nµy diÖn tÝch rõng che phñ chØ cßn t­¬ng øng kho¶ng 13,5 -16, 8%. TØnh S¬n La chØ cßn 9,8% diÖn tÝch ®Êt cã rõng che phñ vµ Cao B»ng chØ cã 11,2% diÖn tÝch ®Êt ®­îc rõng che phñ (MOF, 1995). HiÖn t¹i, n¹n ph¸ rõng vÉn x¶y ra víi tèc ®é ®¸ng b¸o ®éng ë cao nguyªn miÒn Trung. Trong n¨m 1995, tæng diÖn tÝch ®Êt l©m nghiÖp ­íc tÝnh lµ vµo kho¶ng 19,08 triÖu ha (Bé NN & PTNT, 1996). Trong sè ®ã chØ cã 8,25 triÖu ha, hay kho¶ng 25% diÖn tÝch c¶ n­íc ®­îc bao phñ bëi rõng tù nhiªn vµ 1,05 triÖu ha lµ rõng trång. Cßn l¹i 9,78 triÖu ha lµ ®Êt trèng ®åi träc. Rõng tù nhiªn tËp trung chñ yÕu ë c¸c vïng cao (T©y Nguyªn), Trung bé vµ §«ng Nam bé.

B¶ng 2. Tèc ®é mÊt rõng ë ViÖt Nam (tÝnh b»ng ngµn ha)

§Êt rõng ë ViÖt Nam ®­îc chia lµm ba lo¹i theo môc ®Ých sö dông: rõng s¶n xuÊt, rõng phßng hé vµ rõng ®Æc dông. Rõng s¶n xuÊt ®­îc qu¶n lý vµ khai th¸c theo kÕ ho¹ch ®­îc duyÖt. Rõng phßng hé ®­îc thiÕt kÕ ®Ó b¶o vÖ tµi nguyªn ®Êt vµ n­íc t¹i c¸c vïng xung yÕu vµ chØ cho phÐp khai th¸c s¶n phÈm mét c¸ch h¹n chÕ theo møc ®é. Rõng ®Æc dông lµ c¸c khu b¶o tån thiªn nhiªn vµ c¸c v­ên quèc gia, ®­îc gi÷ cho môc ®Ých b¶o tån vµ ®a d¹ng sinh häc, v¨n ho¸, lÞch sö vµ c¶nh quan m«i tr­êng. Tuy nhiªn, trong mçi lo¹i rõng nµy, c©y cèi chØ che phñ mét phÇn diÖn tÝch ®Êt rõng (B¶ng 3).

B¶ng 3. §é che phñ cña rõng ph©n theo chøc n¨ng (§¬n vÞ: triÖu ha)

Nh÷ng diÖn tÝch kh«ng cã rõng che phñ th­êng ®­îc coi lµ "®Êt trèng" nh­ng nhiÒu n¬i vÉn cßn c©y bôi vµ cá che phñ. HiÖn t¹i c¸c diÖn tÝch "®Êt trèng" nµy ®­îc ph©n lo¹i tiÕp nh­ sau:

KÕt qña ®iÒu tra rõng tiÕn hµnh n¨m 1993 (MOF, 1995b) ®· x¸c ®Þnh diÖn tÝch kh«ng cã c©y rõng che phñ vµo kho¶ng 11,4 triÖu ha. B¶ng 4 cho thÊy sù ph©n bè diÖn tÝch nµy trªn toµn quèc.

KÕt qu¶ ®iÒu tra cho thÊy tÊt c¶ c¸c vïng ®Òu cã diÖn tÝch ®Êt trèng réng lín nh­ng vïng T©y B¾c vµ Cao nguyªn miÒn Trung lµ n¬i bÞ ¶nh h­ëng nÆng nÒ nhÊt cña t×nh tr¹ng mÊt rõng. CÇn l­u ý r»ng, c¸c sè liÖu nµy kh¸c biÖt so víi c¸c sè liÖu vÒ "®Êt trèng" ®­a ra ë trªn, ®ã lµ do viÖc sö dông c¸c tiªu chuÈn kh¸c nhau vÒ "®Êt trèng" vµ ®Êt kh«ng cã c©y.

B¶ng 4. DiÖn tÝch ®Êt kh«ng cã rõng ph©n chia theo vïng

Trªn c¶ n­íc, tèc ®é mÊt th¶m thùc vËt tù nhiªn trong giai ®o¹n 1976 ®Õn 1990 trung b×nh lµ kho¶ng 190.000 ha mçi n¨m (B¶ng 5) (ViÖn §iÒu tra vµ Qui ho¹ch Rõng, 1995). Nh­ng chØ sè nµy trong 10 n¨m trë l¹i ®©y gi¶m ®i ®¸ng kÓ (kho¶ng 100.000ha/n¨m) (NguyÔn V¨n §¼ng, 1998; NguyÔn C«ng T¹n, 1999).

B¶ng 5. Thay ®æi vÒ ®é che phñ rõng tõ 1976 ®Õn 1995 (ha)

GÇn nh­ toµn bé c¸c lo¹i rõng ®Òu bÞ gi¶m, nh­ng mét vµi lo¹i rõng bÞ tæn thÊt ®Æc biÖt nghiªm träng. VÝ dô nh­ rõng ®­íc trªn ®Êt nhiÔm phÌn bÞ mÊt 72% so víi diÖn tÝch cña nã vµo n¨m 1976 (ViÖn §iÒu tra Quy ho¹ch Rõng, 1995) (B¶ng 6).

B¶ng 6. BiÕn ®éng vÒ ®é che phñ rõng cña c¸c lo¹i rõng chñ yÕu tõ 1976 ®Õn 1995
(§¬n vÞ: 1000 ha)

4. Nguyªn nh©n mÊt vµ tho¸i ho¸ rõng

Nguyªn nh©n dÉn ®Õn diÖn tÝch rõng bÞ ph¸, mét phÇn do hËu qu¶ chiÕn tranh, nh­ng chñ yÕu do con ng­êi g©y nªn (NguyÔn C«ng T¹n, 1999). ChÝnh phñ ®· nhËn thøc ®­îc r»ng c¸i gi¸ sÏ ph¶i tr¶ vÒ kinh tÕ, x· héi vµ m«i tr­êng nÕu rõng tiÕp tôc bÞ tµn ph¸, nªn ®· vµ ®ang t×m biÖn ph¸p ®Ó ng¨n chÆn sù thÊt tho¸t tµi nguyªn vµ qu¶n lý rõng theo ph­¬ng thøc bÒn v÷ng. §Ó ng¨n chÆn viÖc ph¸ rõng vµ b¶o ®¶m sù thµnh c«ng cña c¸c nç lùc phôc håi rõng, ®iÒu ®Çu tiªn lµ ph¶i hiÓu ®­îc ®©u lµ nguyªn nh©n lµm cho rõng bÞ ph¸ ho¹i. Rõng hiÕm khi bÞ ph¸ huû hay ph¸ ho¹i do th¶m häa hay do ¸c t©m (trõ tr­êng hîp ViÖt Nam, mét diÖn tÝch rõng réng lín ®· bÞ phun chÊt ®éc ho¸ häc vµ bom napan trong thêi gian chiÕn tranh). NÕu x¸c ®Þnh ®­îc c¶ hai nguyªn nh©n s©u xa vµ nguyªn nh©n trùc tiÕp dÉn ®Õn viÖc mÊt rõng vµ tho¸i ho¸ rõng th× chóng ta sÏ cã bøc tranh tæng thÓ vµ ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p kh¾c phôc.

4.1. Nh÷ng nguyªn nh©n s©u xa

Nguyªn nh©n s©u xa g©y mÊt vµ tho¸i ho¸ rõng ë ViÖt Nam bao gåm:

• NghÌo ®ãi ë c¸c vïng n«ng th«n. Thu nhËp hµng n¨m theo ®Çu ng­êi ë mét sè vïng n«ng th«n cña ViÖt Nam lµ d­íi 100 USD/n¨m. C¸c yÕu tè liªn quan ®Õn sù nghÌo ®ãi ë n«ng th«n, dÉn ®Õn sö dông kh«ng bÒn v÷ng c¸c s¶n phÈm cña rõng, bao gåm c¶ sù thiÕu hôt triÒn miªn vÒ cñi ®un, c¸c chuÈn mùc thÊp vÒ dinh d­ìng vµ søc khoÎ, tû lÖ vµ t×nh tr¹ng thiÕu viÖc lµm côc bé vÉn cßn cao. Ng­êi nghÌo buéc ph¶i sö dông tµi nguyªn rõng cho c¶ nhu cÇu thiÕt yÕu vµ lµm hµng hãa b¸n ra thÞ tr­êng.
• ThiÕu ®Êt canh t¸c. MËt ®é d©n sè trung b×nh trªn toµn l·nh thæ ViÖt Nam lµ 200 ng­êi/km², víi 500 ng­êi/km² trªn ®Êt canh t¸c vµ trªn 1000 ng­êi/km² t¹i vïng ®ång b»ng s«ng Hång. Tû lÖ sinh ®Î ë vïng n«ng th«n vÉn cao, vµ d©n sè cã thÓ t¨ng lªn gÊp ®«i tõ 70 triÖu ®Õn 140 triÖu trong vßng 35-40 n¨m tíi. Sè liÖu thèng kª cho thÊy cã kho¶ng 24 triÖu ng­êi sèng trong vïng ®Êt cã rõng vµ gÇn rõng. HËu qu¶ cña ¸p lùc d©n sè lµ diÖn tÝch ®Êt canh t¸c trªn ®Çu ng­êi chØ kho¶ng 0,1 ha ë c¸c vïng nµy.
• N¨ng lùc h¹n chÕ vµ c¬ cÊu kh«ng phï hîp. N¨ng lùc cña nhiÒu ®¬n vÞ vµ c¬ quan L©m nghiÖp cÊp tØnh, cÊp huyÖn ®Æc biÖt ë cÊp x· trong viÖc qu¶n lý vµ b¶o vÖ rõng cßn h¹n chÕ vµ ch­a ®¸p øng nhu cÇu ph¸t triÓn L©m nghiÖp. Tr­íc d©y, luËt ph¸p, chÝnh s¸ch vµ c¸c v¨n b¶n ph¸p quy cã nh÷ng bÊt cËp vµ ch­a ®ång bé. ViÖc triÓn khai thùc hiÖn cßn mang tÝnh chØ ®¹o tõ trªn xuèng. C¸n bé c¬ së ch­a ®­îc ®µo t¹o vµ tËp huÊn kü vµ cã nh÷ng khã kh¨n vÒ nguån vèn vµ nguån lùc kh¸c lµ nh÷ng trë ng¹i chÝnh cho viÖc c¶i thiÖn qu¶n lý ®Êt rõng.
• QuyÒn së h÷u ®Êt. ThiÕu mét qui ho¹ch sö dông ®Êt vµ giao ®Êt l©m nghiÖp phï hîp ®· phÇn nµo h¹n chÕ kh¶ n¨ng cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng thùc hiÖn quyÒn vµ nghÜa vô qu¶n lý vµ sö dông ®Êt rõng. Trong nhiÒu tr­êng hîp, rõng ®­îc coi nh­ nguån tµi nguyªn tù do (nhÊt lµ ®èi víi c¸c nhãm ®ång bµo di c­ tù do), vµ hËu qu¶ lµ rõng bÞ tµn ph¸.

4.2. C¸c nguyªn nh©n trùc tiÕp

Cã v« sè c¸c nguyªn nh©n trùc tiÕp g©y ra mÊt vµ tho¸i ho¸ rõng. §ã lµ:

• Sù t¨ng d©n sè ë vïng ®Êt rõng. Di c­ tõ c¸c vïng ®ång b»ng lªn vïng nói vµ hËu qu¶ cña viÖc më réng canh t¸c n«ng nghiÖp å ¹t lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n chÝnh dÉn ®Õn mÊt rõng. ViÖc më réng canh t¸c n«ng nghiÖp trªn ®Êt l©m nghiÖp cã t¸c ®éng c¶ trùc tiÕp vµ gi¸n tiÕp lªn m«i tr­êng. T¸c ®éng m«i tr­êng trùc tiÕp bao gåm xãi mßn ®Êt, mÊt tÇng ®Êt trªn bÒ mÆt, ph¸ ho¹i rõng ®Çu nguån, vµ mÊt c¸c loµi ®éng thùc vËt. C¸c t¸c ®éng gi¸n tiÕp bao gåm sù båi tÝch cña c¸c s«ng, hå, ®Ëp n­íc vµ bê b·i còng nh­ sù mÊt c¸c kh¶ n¨ng hÊp thô cacbonic cña rõng.
• Gç cñi. Ho¹t ®éng nµy ban ®Çu chØ g©y ra sù tho¸i ho¸ rõng, Ýt khi g©y ra mÊt rõng. ¦íc tÝnh cã kho¶ng 90% l­îng tiªu thô n¨ng l­îng trong n­íc ®­îc lÊy tõ sinh khèi (gç cñi, c¸c phÕ phÈm cña c©y vµ n«ng nghiÖp) vµ than cñi víi 75% lµ tõ c¸c nguån gç. Kho¶ng 21 triÖu tÊn gç cñi ®­îc tiªu thô hµng n¨m. Ch¨n nu«i lîn lµ mét ho¹t ®éng tiªu tèn nhiÒu n¨ng l­îng, dù tÝnh cÇn t­¬ng ®­¬ng kho¶ng 350 kg cñi cho mçi ®Çu lîn. NghÜa lµ cÇn kho¶ng 4 triÖu tÊn gç cñi mçi n¨m. Nhu cÇu cao vÒ gç cñi kh«ng nh÷ng ph¸ ho¹i rõng mµ cßn th­êng lµm gi¶m sù t¸i sinh v× c©y xanh t¸i sinh th­êng lµ môc tiªu ®Çu tiªn cña ng­êi lÊy cñi. NÕu quy ®æi ra diÖn tÝch, th× l­îng gç cñi lín h¬n l­îng gç th­¬ng phÈm khai th¸c kho¶ng 6 lÇn (World Bank, 1995).
• Khai th¸c gç vµ c¸c l©m s¶n ngoµi gç. NÕu chØ khai th¸c gç kh«ng th«i th× kh«ng g©y ra sù mÊt rõng, nhÊt lµ nÕu theo sau ®ã lµ c¸c ho¹t ®éng l©m sinh phï hîp. Tuy nhiªn, chu tr×nh chÆt c©y ë ViÖt Nam nãi chung lµ rÊt ng¾n nªn tho¸i ho¸ rõng ®· x¶y ra. Thªm vµo ®ã, khai th¸c gç th­êng më ®­êng cho d©n di c­ tiÕn s©u vµo ®Êt rõng vµ lµm trang tr¹i ph¸t triÓn kinh tÕ. Mét sù phøc t¹p n÷a lµ tr­íc ®©y c«ng nh©n l©m nghiÖp th­êng ®­îc phÐp canh t¸c trªn ®Êt rõng ®Ó tù cung tù cÊp cho nhu cÇu cuéc sèng cña hä. Thùc tÕ nµy th­êng lµ sù më ®Çu cho viÖc x©m lÊn vµo rõng vµ chuyÓn ®æi ®Êt rõng thµnh ®Êt n«ng nghiÖp. Khai th¸c gç bëi c¶ c¸c ®¬n vÞ l©m nghiÖp vµ khai th¸c tr¸i phÐp bëi nhiÒu ®¬n vÞ kh«ng chÝnh thøc ®­a ®Õn hËu qu¶ mÊt rõng trªn diÖn réng. Tõ 1986 ®Õn 1991, c¸c L©m tr­êng quèc doanh ®· khai th¸c kho¶ng 3,5 triÖu m³ gç mçi n¨m (thªm vµo ®ã kho¶ng 30-50% gç bÞ khai th¸c tr¸i phÐp). Quy ®æi ra diÖn tÝch cho thÊy r»ng viÖc khai th¸c tr¸i phÐp ®· lµm mÊt kho¶ng 80.000 ha rõng trong n¨m 1991 (MOF, 1991). Ngoµi ra, kho¶ng 100.000 tÊn tre nøa ®­îc khai th¸c hµng n¨m ®Ó s¶n xuÊt giÊy. Mét c¸ch chÝnh thøc, khai th¸c gç ®· x¶y ra ë c¸c rõng s¶n xuÊt tù nhiªn, nh­ng khai th¸c tr¸i phÐp còng x¶y ra ë phÇn lín c¸c vïng rõng kÓ c¶ rõng phßng hé vµ rõng ®Æc dông. Tõ th¸ng 6 n¨m 1997 ®Õn th¸ng 12 n¨m 1998, c¸c c¸n bé KiÓm l©m ®· b¾t gi÷ vµ ph¹t 77.025 tr­êng hîp vi ph¹m luËt chuyªn chë gç (Hµ Néi míi, 25/12/1998). Qua ba n¨m (1997-1999), liªn ngµnh KiÓm l©m, ®­êng S¾t ®· ph¸t hiÖn 858 vô vËn chuyÓn l©m s¶n tr¸i phÐp tÞch thu 1.435 m3 gç c¸c lo¹i, 1.998 thít nghiÕn, 5.870 kg nhùa th«ng, 4.912 kg ®éng vËt rõng (Nh©n d©n, 30/8/1999). C¸c s¶n phÈm ngoµi gç quan träng kh¸c lÊy tõ rõng bao gåm mËt ong, ®éng vËt hoang d· (nhÊt lµ r¾n, t¾c kÌ vµ rïa) ®Ó lµm thøc ¨n vµ c¸c c©y d­îc liÖu. Kho¶ng 2.300 loµi c©y ®­îc thu h¸i, khai th¸c gåm gç, kÓ c¶ qu¶, hoa, vá c©y, rÔ c©y, cµnh vµ nhùa c©y dïng lµm thøc ¨n, thuèc, x©y dùng, dÖt v¶i vµ che m­a n¾ng. C¸c s¶n phÈm nµy ®­îc trao ®æi, bu«n b¸n víi c¸c n­íc l¸ng giÒng, nhÊt lµ Trung Quèc vµ Th¸i Lan (Tæng côc Thèng kª, 1996). Còng nh­ khai th¸c gç, nÕu viÖc thu h¸i c¸c s¶n phÈm nµy bÒn v÷ng th× sÏ kh«ng dÉn ®Õn viÖc lµm cho rõng bÞ tho¸i ho¸.
• Ch¸y Rõng. Ch¸y rõng lµm huû ho¹i rõng ë nhiÒu n¬i trªn c¶ n­íc. Kho¶ng 5 triÖu ha ®Êt rõng ®­îc ghi nhËn lµ dÔ bÞ ch¸y ë bÊt cø mïa nµo trong n¨m. Trong sè 9 triÖu ha rõng cßn l¹i, 56% dÔ bÞ ch¸y trong mïa kh«. Cã kho¶ng 20.000 ®Õn 30.000 ha rõng bÞ thiªu huû mçi n¨m (GoV, 1994). Mèi ®e däa ch¸y rõng lín nhÊt lµ rõng th­êng xanh ë vïng nói cao nguyªn Trung Bé vµ ch©u thæ s«ng Mª K«ng vµo mïa kh« (GoV, 1994). ë cao nguyªn Trung Bé n¬i rõng khép kh«, nh÷ng vô ch¸y hµng n¨m lµm xuèng cÊp dÇn dÇn chÊt l­îng cña rõng b»ng c¸ch tiªu diÖt nhiÒu lÇn c¸c c©y non vµ ®«i khi c¶ c©y lín. ¦íc tÝnh trong mïa kh« n¨m 1997-1998, do thêi tiÕt kh« nãng ®· cã kho¶ng 1.681 ®¸m ch¸y rõng trªn toµn quèc lµm mÊt kho¶ng 19.819 ha, trong ®ã cã 6.293 ha rõng tù nhiªn, 7.888 ha rõng trång, 494 ha rõng tre nøa, vµ 5.123 ha cá vµ c©y bôi (Hµ Néi míi-25/12/1998).
• C¸c nguyªn nh©n kh¸c. C¸c nguyªn nh©n kh¸c g©y mÊt vµ tho¸i ho¸ rõng lµ viÖc ph¸t triÓn c¬ së h¹ tÇng nh­ x©y dùng ®Ëp n­íc, ®­êng d©y ®iÖn cao thÕ. ViÖc x©y dùng ®Ëp n­íc g©y lªn sù ngËp lôt ë mét vïng réng lín. ­íc tÝnh cã kho¶ng 30.000 ha rõng mÊt ®i mçi n¨m do x©y dùng hå chøa n­íc (World Bank, 1995). ViÖc x©y dùng ®­êng d©y 500 kil« v«n t¶i ®iÖn tõ Hoµ B×nh vµo miÒn Nam n¨m 1992-1994 còng ®· lµm mÊt mét d¶i rõng dµi tõ B¾c vµo Nam.

Huû diÖt rõng lµ mét s¸ch l­îc quan träng cña Mü trong chiÕn tranh §«ng D­¬ng tõ 1961 ®Õn 1975. Bom vµ chÊt diÖt cá còng nh­ xe c¬ giíi h¹ng nÆng lµ nh÷ng nguyªn nh©n g©y mÊt rõng vµ huû diÖt m«i tr­êng trÇm träng. Nh÷ng t¸c ®éng nÆng nÒ cña cuéc chiÕn tranh ®èi víi rõng vµ m«i tr­êng cã thÓ dÔ dµng thÊy trªn c¸c c¸nh rõng cao nguyªn vµ rõng ngËp mÆn còng nh­ ®Êt n«ng nghiÖp. ­íc tÝnh cã kho¶ng 13 triÖu tÊn chÊt mÇu da cam ®· ®­îc dïng trong chiÕn tranh ë miÒn Nam. NhiÒu vïng rõng réng lín thuéc miÒn Nam ViÖt Nam ®· bÞ ¶nh h­ëng bëi 72 triÖu lÝt chÊt diÖt cá. Tæng céng, kho¶ng 4,5 triÖu ha rõng bÞ ph¸ huû trùc tiÕp lµ hËu qu¶ cña c¸c ho¹t ®éng nµy (World Bank, 1995).

4.3. Tæng kÕt c¸c nguyªn nh©n g©y mÊt rõng

GÇn ®©y, Bé Khoa häc C«ng nghÖ vµ M«i tr­êng ®· cè g¾ng ph©n tÝch c¸c nguyªn nh©n g©y ra mÊt rõng ë c¸c vïng kh¸c nhau cña c¶ n­íc. C¸c kÕt qu¶ cña ph©n tÝch nµy ®­îc tr×nh bµy ë B¶ng 7.

B¶ng 7. C¸c nguyªn nh©n g©y ra mÊt rõng theo vïng ë ViÖt Nam (%)

C¸c nguyªn nh©n s©u xa dÉn ®Õn diÖn tÝch rõng bÞ mÊt, vèn rõng bÞ mai mét dÇn trong nh÷ng n¨m tr­íc ®©y, nh­ sù nghÌo ®ãi cña vïng n«ng th«n, th­êng bÞ lÉn lén víi c¸c nguyªn nh©n trùc tiÕp nh­ sù x©m lÊn lÊy ®Êt lµm n«ng nghiÖp. Bëi v× c¸c nguyªn nh©n trùc tiÕp th­êng dÔ thÊy vµ dÔ gi¶i quyÕt h¬n. Nh÷ng cè g¾ng ®Ó phôc håi rõng ë ViÖt Nam tËp trung chñ yÕu vµo lµm gi¶m bít c¸c nguyªn nh©n trùc tiÕp h¬n lµ ng¨n chÆn c¸c nguyªn nh©n s©u xa, gèc rÔ. ChÝnh s¸ch L©m nghiÖp cña ViÖt Nam, khung ph¸p lý ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò ph¸ rõng, ®· ®­îc thiÕt lËp ®Ó ®èi phã víi nh÷ng thay ®æi s©u xa ¶nh h­ëng ®Õn mäi lÜnh vùc cña x· héi trong 10 n¨m trë l¹i ®©y. Tõ n¨m 1987, ChÝnh phñ thùc hiÖn chÝnh s¸ch c¶i c¸ch nÒn kinh tÕ d­íi tªn gäi "®æi míi", víi môc ®Ých ®­a nÒn kinh tÕ kÕ ho¹ch ho¸ tËp trung sang nÒn kinh tÕ ®Þnh h­íng thÞ tr­êng. C¸ch tiÕp cËn cò lµ ®­a ra c¸c môc tiªu chi tiÕt cô thÓ ®­îc thay b»ng c¸ch h×nh thµnh c¸c chØ tiªu ph¸t triÓn ®¸p øng ®ßi hái cña thÞ tr­êng. C¸c chÝnh s¸ch nµy bao gåm:

• Lo¹i bá phÇn lín sù kiÓm so¸t gi¸ c¶;
• Gi¶m sù cÊm ®o¸n bu«n b¸n;
• §­a tû gi¸ trao ®æi gÇn h¬n víi møc cña thÞ tr­êng;
• KhuyÕn khÝch ®Çu t­ t­ nh©n vµ n­íc ngoµi; vµ
• Lo¹i bá phÇn lín c¸c trî cÊp cho c¸c doanh nghiÖp quèc doanh.

ë møc kinh tÕ vi m«, bao gåm c¸c c¶i c¸ch:

• Thõa nhËn tÝnh hîp ph¸p vµ quyÒn hîp ph¸p cña kinh tÕ gia ®×nh;
• Thõa nhËn khu vùc t­ nh©n;
• Cho phÐp n«ng d©n cã thÓ tù ra nh÷ng quyÕt ®Þnh vÒ s¶n xuÊt vµ quyÕt ®Þnh b¸n hµng ho¸; vµ
• §Ó gi¸ hµng c«ng nghiÖp vµ n«ng nghiÖp tiÕn gÇn møc thÞ tr­êng h¬n.

C¸c chÝnh s¸ch nµy ®· cã ¶nh h­ëng réng lín, kÓ c¶ ®Õn viÖc h×nh thµnh c¸c chÝnh s¸ch vÒ L©m nghiÖp.

5. Ph­¬ng thøc sö dông, së h÷u vµ giao ®Êt

TÊt c¶ ®Êt rõng ®Òu thuéc quyÒn së h÷u cña Nhµ n­íc, nh­ng ChÝnh phñ cÊp mét phÇn c¸c lo¹i ®Êt ®ã cho c¸c hé gia ®×nh hay c¸c tæ chøc vµ ®¬n vÞ kinh tÕ ®Ó qu¶n lý vµ sö dông theo c¸c tho¶ thuËn dµi h¹n. §Êt rõng ch­a ®­îc giao sÏ do Uû ban Nh©n d©n qu¶n lý. Gi÷a n¨m 1986 vµ 1992 kho¶ng 5,23 triÖu ha ®Êt rõng, kÓ c¶ 1,75 triÖu ha cã rõng che phñ ®· ®­îc giao cho nhiÒu doanh nghiÖp, hîp t¸c x· vµ hé gia ®×nh. Kho¶ng 800.000 hé gia ®×nh ®· ®­îc thu lîi tõ ch­¬ng tr×nh nµy vµ hä ®· nhËn trªn 1 triÖu ha ®Êt (NguyÔn Quang Hµ, 1993; MOF, 1995b).

Cho ®Õn nay, 7,7 triÖu ha ®Êt rõng, chiÕm kho¶ng 43,8% tæng diÖn tÝch ®Êt rõng ®· ®­îc giao cho nhiÒu nhãm tham gia kh¸c nhau (NguyÔn Xu©n Ph­¬ng, pháng vÊn c¸ nh©n) bao gåm:

• C¸c L©m tr­êng quèc doanh: 5,1 triÖu ha (74,6% tæng diÖn tÝch ®Êt ®­îc giao);
• C¸c hé gia ®×nh: 1,4 triÖu ha (17,5%); vµ
• C¸c tæ chøc vµ ®¬n vÞ kinh tÕ kh¸c: 600.000 ha.

HiÖn nay, ®Êt ch­a ®­îc giao chÞu sù qu¶n lý cña chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng. C¬ së ph¸p lý cho qu¸ tr×nh giao ®Êt lµ LuËt B¶o vÖ vµ Ph¸t triÓn rõng (th¸ng 8 n¨m 1991) vµ LuËt §Êt ®ai (th¸ng 7 n¨m 1993) ®· ®­îc bæ xung ®æi míi n¨m 1999.

Th¸ng giªng n¨m 1994, Thñ t­íng ChÝnh phñ ký NghÞ ®Þnh 02/CP, nay lµ NghÞ ®Þnh 163/CP, vÒ giao ®Êt l©m nghiÖp cho c¸c tæ chøc, c¸c hé gia ®×nh vµ c¸c c¸ nh©n sö dông æn ®Þnh l©u dµi vµo môc ®Ých l©m nghiÖp. NghÞ ®Þnh nªu râ rõng ®Æc dông sÏ kh«ng ®­îc giao cho c¸c hé gia ®×nh mµ sÏ ®­îc qu¶n lý bëi c¸c Ban qu¶n lý ®­îc thµnh lËp theo quyÕt ®Þnh ®Æc biÖt cña Thñ t­íng ChÝnh phñ. Tuy nhiªn, c¸c Ban qu¶n lý nµy cã thÓ ký hîp ®ång víi n«ng d©n sèng trong vïng ®Ó hä tiÕn hµnh c¸c ho¹t ®éng b¶o vÖ vµ trång c©y g©y l¹i rõng (§iÒu 8).

T­¬ng tù nh­ vËy, trong tr­êng hîp rõng phßng hé vµ rõng ®Çu nguån, c¸c Ban qu¶n lý ®­îc thµnh lËp ®Ó qu¶n lý c¸c vïng rõng nµy theo kÕ ho¹ch ®· ®­îc duyÖt. C¸c diÖn tÝch ®­îc xÕp vµo rõng phßng hé nh­ng ch­a cã rõng vµ cã ý nghÜa ®Çu nguån thÊp cã thÓ ®­îc giao cho c¸c tæ chøc, hé gia ®×nh, hay c¸c c¸ nh©n thuª l©u dµi vµ cã thÓ ®­îc dïng cho c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ, cung cÊp n¬i ch¾n giã vµ d¶i tró ngô ë vïng c¸t, hay b¶o vÖ biÓn hay ®ª s«ng n¬i mµ ®Êt ®· hoµn toµn æn ®Þnh. C¸c diÖn tÝch nhá cña rõng phßng hé ë trong mét x· hay mét lµng, mµ ch­a ®­îc giao cho tæ chøc hoÆc c¸ nh©n nµo, cã thÓ do x· qu¶n lý trong khu«n khæ nh÷ng h­íng dÉn do c¸c c¬ quan L©m nghiÖp ®Þa ph­¬ng ban hµnh (§iÒu 7).

Trong tr­êng hîp rõng s¶n xuÊt, Nhµ n­íc cho c¸c c¬ quan, hé gia ®×nh, hay c¸c c¸ nh©n sèng trong vïng thuª toµn bé ®Êt, lµ ®èi t­îng qu¶n lý theo kÕ ho¹ch Nhµ n­íc. Nhµ n­íc khuyÕn khÝch viÖc trång c©y g©y l¹i rõng vµ hç trî tæ chøc s¶n xuÊt, chÕ biÕn, tiªu thô vµ cung cÊp c¬ së h¹ tÇng (§iÒu 9).

Thêi h¹n thuª ®Êt rõng lµ 50 n¨m nh­ng cã thÓ kÐo dµi hoÆc huû bá hîp ®ång tr­íc thêi h¹n nÕu n«ng d©n kh«ng ch¨m sãc ®Êt theo ®óng LuËt §Êt ®ai. Trong tr­êng hîp c¸c tæ chøc cña Nhµ n­íc, thêi h¹n thuª do Nhµ n­íc quyÕt ®Þnh (§iÒu 6). Hai lo¹i h×nh giao ®Êt ®­îc quy ®Þnh trong NghÞ ®Þnh:

• GiÊy Chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt: §Êt bÞ tho¸i ho¸ vµ ®Êt ®åi träc sÏ ®­îc giao quyÒn sö dông l©u dµi (50 n¨m) trong ®ã bao gåm c¶ b¶n ®å ®Þa chÝnh hay s¬ ®å, víi diÖn tÝch ®­îc giao ®­îc ®¸nh dÊu c¶ trªn b¶n ®å vµ trªn thùc ®Þa. GiÊy chøng nhËn nµy cho quyÒn sö dông l©u dµi còng nh­ quyÒn ®­îc h­ëng nh÷ng dÞch vô hç trî cña Nhµ n­íc.
• Hîp ®ång qu¶n lý: Trong tr­êng hîp rõng ®Çu nguån, rõng ®Æc dông hay ®Êt ®· cã rõng tù nhiªn hoÆc rõng trång, c¸c hé gia ®×nh hay c¸ nh©n cã thÓ ký hîp ®ång víi c¸c ®¬n vÞ qu¶n lý rõng cô thÓ cña Nhµ n­íc ®Ó b¶o vÖ c¸c diÖn tÝch nµy. C¸c hîp ®ång nµy ph¶i ®­îc ®¨ng ký víi Uû ban Nh©n d©n ®Þa ph­¬ng. Theo hîp ®ång, ng­êi nhËn kho¸n ®­îc h­ëng tiÒn kho¸n b¶o vÖ nh­ng kh«ng qu¸ 5 n¨m (QuyÕt ®Þnh 661/TTg).

Rõng lµ tµi s¶n cña nhµ n­íc, sau khi qui ho¹ch ®Êt rõng míi ®­îc giao cho c¸c chñ rõng. Cã hai lo¹i h×nh giao ®Êt rõng ®· ®­îc qui ho¹ch. Lo¹i thø nhÊt, rõng tù nhiªn ®­îc giao kho¸n cho c¸c hé gia ®×nh hay c¸c ®¬n vÞ kinh tÕ ®Ó b¶o vÖ vµ ®­îc h­ëng tiÒn kho¸n b¶o vÖ, vµ rõng phßng hé giao cho c¸c tæ chøc nhµ n­íc lµm chñ. Lo¹i h×nh thø hai, ®Êt trèng ®åi nói träc ®­îc giao cho môc ®Ých trång rõng, nh­ng th­êng th­êng lµ víi sù hç trî tµi chÝnh theo Ch­¬ng tr×nh, vÝ dô ch­¬ng tr×nh 327 (chi tiÕt h¬n vÒ Ch­¬ng tr×nh 327 xin xem ë phÇn sau). Qu¸ tr×nh giao ®Êt rõng cho c¸c hé t­ nh©n, mét h­íng chñ ®¹o cña chiÕn l­îc cña ChÝnh phñ, diÔn ra t­¬ng ®èi chËm ch¹p. Míi chØ cã kho¶ng 1 triÖu ha ®­îc giao cho c¸c hé gia ®×nh. H¬n n÷a, qu¸ tr×nh giao ®Êt ®· kh«ng mang l¹i c¶m gi¸c tho¶i m¸i vÒ quyÒn së h÷u cho c¸c hé gia ®×nh vµ c¸c céng ®ång ë ®Þa ph­¬ng. Do ®ã viÖc t¨ng ®Çu t­ nh­ ®èi víi ®Êt n«ng nghiÖp ®· kh«ng thÊy x¶y ra ®èi víi ®Êt rõng. Cã hai nguyªn nh©n chÝnh ®ã lµ kh¶ n¨ng cã h¹n cña c¸c c¬ quan ®­îc giao nhiÖm vô ®Ó thùc hiÖn qu¸ tr×nh giao ®Êt mét c¸ch h÷u hiÖu, còng nh­ thêi h¹n vµ ®iÒu kiÖn h¹n chÕ ®i kÌm víi qu¸ tr×nh giao ®Êt.

N¨ng lùc cña c¸c cÊp còng cßn h¹n chÕ trong viÖc thùc hiÖn qu¸ tr×nh giao ®Êt theo yªu cÇu cña NghÞ ®Þnh 02/CP. Së §Þa chÝnh cña c¸c tØnh cã tr¸ch nhiÖm tiÕn hµnh ®o ®¹c kh¶o s¸t ®Êt ®ai vµ cÊp giÊy sö dông ®Êt n«ng nghiÖp. NhiÒu tØnh mong ®îi viÖc kh¶o s¸t vµ cÊp GiÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt n«ng nghiÖp sÏ ®­îc hoµn tÊt trong vµi n¨m n÷a. ChØ sau khi c«ng t¸c cÊp GiÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt n«ng nghiÖp ®­îc hoµn tÊt, th× §Þa chÝnh míi b¾t ®Çu tiÕn hµnh c«ng t¸c trªn ®Êt rõng. Trong thêi gian giao thêi, giao ®Êt rõng ®­îc tiÕn hµnh th«ng qua viÖc cÊp Chøng nhËn ®¨ng ký ®Êt (sæ L©m b¹) do chÝnh quyÒn huyÖn cÊp, nh­ng phÇn lín viÖc giao ®Êt lµ do chi Côc KiÓm l©m tiÕn hµnh; hay th«ng qua hîp ®ång qu¶n lý gi÷a n«ng d©n vµ c¸c L©m tr­êng quèc doanh. GiÊy chøng nhËn t¹m thêi vµ hîp ®ång qu¶n lý t¹m thêi kh«ng t¹o ra c¶m gi¸c chñ së h÷u cho c¸c hé gia ®×nh. Tr­íc kia, mét bé phËn lín ®Êt rõng kh«ng cã chñ thùc sù vµ phÇn lín n«ng d©n coi chóng lµ nguån tµi nguyªn tù do. Hä c¶m thÊy tù do khi ®èn c©y ®Ó ®¸p øng nhu cÇu cña m×nh hay ph¸t rõng ®Ó lÊy ®Êt canh t¸c. GiÊy chøng nhËn/hîp ®ång t¹m thêi kh«ng thÓ v­ît qua c¸ch nh×n truyÒn thèng cña hä coi ®Êt rõng lµ nguån tµi nguyªn tù do hay lµ tµi s¶n cña c¸c l©m tr­êng quèc doanh.

C¸c vÊn ®Ò cßn phøc t¹p thªm bëi thêi h¹n vµ ®iÒu kiÖn giao ®Êt trong ®ã qui ®Þnh chi tiÕt lo¹i c©y nµo ph¶i trång vµ kho¶ng c¸ch trång lµ bao nhiªu. Nh×n chung, ChÝnh phñ hy väng lµ sau khi giao ®Êt n«ng d©n sÏ kh«ng chÆt c©y rõng phßng hé vµ ngay c¶ ë nh÷ng rõng s¶n xuÊt. C¸c h×nh thøc khuyÕn khÝch tµi chÝnh còng ®­îc sö dông, nh­ng ch­a ®ñ m¹nh ®Ó thu hót n«ng d©n tù cam kÕt trång c©y cã hiÖu qu¶, vµ qu¶n lý rõng thay Nhµ n­íc. Trong tr­êng hîp rõng tù nhiªn ®­îc giao ®Ó b¶o vÖ (th­êng lµ ®· bÞ xuèng cÊp) th× n«ng d©n th­êng kh«ng hµi lßng víi møc gi¸ hiÖn t¹i ®­îc thanh to¸n (kho¶ng 50.000 ®ång/ha/n¨m) ®Ó chÞu tr¸ch nhiÖm qu¶n lý ®Êt ®ai xa n¬i m×nh ë. Trong tr­êng hîp trång rõng phßng hé, n«ng d©n ®­îc tr¶ 1,5 triÖu ®ång/ha trong n¨m ®Çu vµ 0,5 triÖu ®ång cho n¨m thø hai ®Ó trång dÆm vµ sau ®ã lµ 50.000 ®ång cho c«ng t¸c b¶o vÖ. Tæng sè tiÒn tr¶ cho n¨m trång ®Çu tiªn vµ trång dÆm chØ cã thÓ trang tr¶i ®­îc kho¶ng mét nöa gi¸ thùc chi. Víi xuÊt ®Çu t­ thÊp cho rõng phßng hé hiÖn nay kh«ng ®ñ ®Ó trång rõng tèt vµ chÊt l­îng cao. C¸c lo¹i rõng kh¸c nh­ rõng s¶n xuÊt kinh tÕ th× ®Òu cã ®¬n gi¸ cô thÓ.

Qu¸ tr×nh giao ®Êt diÔn ra cßn cã nh÷ng ®iÒu bÊt cËp vµ ch­a ®­îc c«ng b»ng. C¸c n«ng hé lín h¬n l¹i ®­îc nhËn c¸c d¶i ®Êt réng gÇn lµng ®Ó b¶o vÖ hoÆc trång c©y, trong khi Ýt cã sù quan t©m ®Õn viÖc nhËn c¸c l« ®Êt ë xa lµng, nhÊt lµ ®èi víi c¸c hé n«ng d©n nhá, nh÷ng gia ®×nh cã Ýt lao ®éng vµ kh¶ n¨ng chÞu rñi ro thÊp. §· cã hµng lo¹t cè g¾ng thö giao ®Êt cã sù tham gia cña ng­êi d©n b»ng c¸ch gi¶m bít vai trß cña Chi Côc KiÓm l©m vµ t¨ng vai trß cña x· vµ huyÖn. Nh÷ng cè g¾ng nµy ®­îc cho lµ cã thµnh c«ng nhÊt ®Þnh vµ ®­îc ChÝnh phñ coi lµ m« h×nh thÝ ®iÓm ®Ó giao ®Êt trong t­¬ng lai.

T×nh tr¹ng hiÖn nay lµ mét bé phËn lín rõng ch­a cã chñ thËt sù hoÆc khi cã chñ th× lîi Ých ch­a ®¶m b¶o ®­îc cuéc sèng, khoa häc kü thuËt ch­a ®­îc øng dông vµo s¶n xuÊt, tæ chøc s¶n xuÊt nghÒ rõng ch­a cã h×nh thøc thÝch hîp ®Ó huy ®éng sù tham gia cña ®«ng ®¶o nh©n d©n (NguyÔn V¨n §¼ng, 1998).

6. Sù tiÕn triÓn cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp

C¸c chÝnh s¸ch vµ ho¹t ®éng phôc håi rõng cÇn ®­îc hiÓu trong khung c¶nh vai trß cña ngµnh L©m nghiÖp vµ N«ng nghiÖp trong toµn c¶nh ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña ®Êt n­íc.

Tõ 1954 ®Õn 1965

Cïng víi viÖc thµnh lËp c¸c Hîp t¸c x· N«ng nghiÖp, phÇn lín rõng ®· ®­îc quèc h÷u ho¸ vµ chÞu sù qu¶n lý cña c¸c Hîp t¸c x· vµ c¸c ®¬n vÞ quèc doanh. ViÖc qu¶n lý l©m s¶n cña Hîp t¸c x· tËp trung chñ yÕu vµo viÖc khai th¸c rõng ®Ó b¸n gç vµ lÊy ®Êt ®Ó trång c©y l­¬ng thùc. Cho ®Õn n¨m 1961 Tæng Côc L©m nghiÖp lµ c¬ quan chuyªn ngµnh cña ChÝnh phñ ®­îc thµnh lËp. Sù c¶i tiÕn s¶n xuÊt l©m nghiÖp bao gåm c¶ viÖc t¨ng c­êng søc m¹nh cña c¸c c¬ së s¶n xuÊt, sù qu¶n lý cña hä còng nh­ t¨ng thªm sè l­îng l©m tr­êng vµ diÖn tÝch do Nhµ n­íc qu¶n lý (sau nµy ®­îc gäi lµ c¸c L©m tr­êng quèc doanh). Sau ®ã c¸c L©m tr­êng ®­îc thµnh lËp ë nhiÒu huyÖn. MÆc dï lµ mét doanh nghiÖp nh­ng giai ®oan nµy L©m tr­êng võa lµ doanh nghiÖp kinh doanh toµn diÖn võa lµ c¬ quan qu¶n lý Nhµ n­íc thay cho c¸c H¹t L©m nghiÖp (MOF, 1991; NguyÔn Ngäc Lung, 1998a).

Chøc n¨ng cña chÝnh s¸ch L©m nghiÖp lµ "lµm nÒn t¶ng cho sù ph¸t triÓn n«ng nghiÖp" vµ kÕt hîp hµi hßa gi÷a s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vµ s¶n xuÊt l©m nghiÖp. C¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp ngoµi nh÷ng viÖc kh¸c, cÇn ph¶i h­íng dÉn "mét c¸ch phï hîp" viÖc trång rõng trªn ®Êt ®· khai ph¸ do ®èt rõng lµm rÉy (du canh) nh»m ng¨n chÆn "ph¸ rõng". Quan ®iÓm "n«ng nghiÖp du canh" cã thÓ ®­îc thay thÕ b»ng c¸c ph­¬ng thøc s¶n xuÊt kh¸c, ®Æc biÖt lµ c¸c h×nh thøc s¶n xuÊt l©m nghiÖp quèc doanh hay Hîp t¸c x·. C¬ quan hµnh chÝnh chÞu tr¸ch nhiÖm thùc hiÖn c¸c môc tiªu vµ môc ®Ých nµy lµ Tæng côc L©m nghiÖp d­íi sù chØ ®¹o cña Héi ®ång ChÝnh phñ (MOF, 1991).

Tõ 1965 ®Õn 1976

Khung qu¶n lý hµnh chÝnh cña ViÖt Nam trong giai ®o¹n 1965 ®Õn 1976 ®Æc tr­ng bëi sù kÕ ho¹ch ho¸ tËp trung vµ c¸c nç lùc phôc vô cho chiÕn tranh ë miÒn Nam. ChÝnh s¸ch n«ng nghiÖp nhÊn m¹nh ®Õn viÖc Hîp t¸c ho¸ vµ s¶n xuÊt ë miÒn Nói. S¶n xuÊt n«ng nghiÖp ph¶i ®­îc th©m canh, c¶ s¶n xuÊt l­¬ng thùc vµ c©y c«ng nghiÖp ®­îc t¨ng lªn nhê vµo viÖc ®Çu t­ s¶n xuÊt lóa n­íc.

Còng nh­ trong giai ®o¹n tr­íc, chÝnh s¸ch L©m nghiÖp tËp trung vµo t¨ng s¶n l­îng, vµ h­íng vµo viÖc phôc vô n«ng nghiÖp (b¶o vÖ rõng ®Çu nguån) vµ s¶n xuÊt c«ng nghiÖp ®ång thêi t¨ng s¶n l­îng gç vµ c¸c s¶n phÈm ngoµi gç.

Khai th¸c gç ®· bÞ h¹n chÕ. Tuy nhiªn, do thiÕu c¬ së h¹ tÇng vµ lao ®éng, c¸c ®iÒu kiÖn b¶o qu¶n kh«ng phï hîp ®èi víi sè gç ®· khai th¸c nªn chóng bÞ nÊm vµ c«n trïng ph¸ ho¹i nhiÒu. Trong n¨m 1968, c¸c cÊp chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng ®· ®­îc giao nhiÒu quyÒn h¹n h¬n trong viÖc qu¶n lý rõng (Bé L©m nghiÖp, 1991), vµ Tæng côc L©m nghiÖp ®· trë thµnh c¬ quan mang nhiÒu tÝnh t­ vÊn h¬n. PhÇn lín c¸c c¬ së c«ng nghiÖp gç ®­îc chuyÓn giao cho Tæng côc L©m nghiÖp trong thêi gian ®ã. Mét tæ chøc song song, "c¸c ®¬n vÞ KiÓm l©m Nh©n d©n", còng ®­îc thµnh lËp ë cÊp tØnh vµ cÊp huyÖn (MOF, 1991).

C¸c ho¹t ®éng L©m nghiÖp ®­îc tiÕn hµnh trong khu vùc nhµ n­íc d­íi sù l·nh ®¹o cña c¸c cÊp chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng. Sù gi¸m s¸t quèc gia vÒ s¶n xuÊt l©m nghiÖp ®­îc cñng cè bëi viÖc thµnh lËp c¸c c¬ quan l©m nghiÖp còng nh­ viÖc ban hµnh luËt L©m nghiÖp ®Çu tiªn vµo n¨m 1975 (Ph¸p lÖnh B¶o vÖ Rõng 1975). Ph¸p lÖnh nµy bao gåm c¶ c¸c quy ®Þnh vÒ qu¶n lý rõng (kÓ c¶ canh t¸c du canh), trång l¹i rõng, chèng s©u bÖnh vµ ch¸y rõng. ViÖc t¨ng c­êng c«ng t¸c qu¶n lý L©m nghiÖp nh»m môc ®Ých n©ng cao vai trß quan träng cña viÖc ph¸t triÓn vïng cao (NguyÔn Kh¾c ViÖn, 1975). Tæng côc L©m nghiÖp ®­îc n©ng cÊp vµ trë thµnh Bé L©m nghiÖp vµo n¨m 1976 (MOF, 1991).

Tõ 1976 ®Õn 1986

Sau khi cuéc chiÕn tranh §«ng D­¬ng lÇn thø hai kÕt thóc vµo n¨m 1975, hÖ thèng chÝnh s¸ch vµ hµnh chÝnh ®­îc x©y dùng trªn c¬ së kh¸i niÖm "QuyÒn lµm chñ tËp thÓ". QuyÒn tù trÞ vÒ hµnh chÝnh cña c¸c khu tù trÞ bÞ b·i bá. ChÝnh s¸ch n«ng nghiÖp nhÊn m¹nh ®Õn sù ph¸t triÓn c¸c ®¬n vÞ s¶n xuÊt quy m« lín còng nh­ ph¸t triÓn m¹nh c¸c c©y trång cã gi¸ trÞ hµng ho¸. Nh÷ng cè g¾ng ®Ó khuyÕn khÝch s¶n xuÊt ë c¶ hai khu vùc kinh tÕ Hîp t¸c x· vµ Nhµ n­íc. C¸c ph­¬ng ph¸p tiÕp cËn míi ®· ®­îc thö nghiÖm, vÝ dô nh­ giao ®Êt N«ng nghiÖp vµ L©m nghiÖp ®Ó "æn ®Þnh" s¶n xuÊt vµ s¶n xuÊt n«ng-l©m nghiÖp kÕt hîp.

N¨m 1976, Bé L©m nghiÖp ®­îc thµnh lËp vµ l·nh ®¹o s¶n xuÊt l©m nghiÖp trong giai ®o¹n nµy. Môc ®Ých cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp lµ t¨ng s¶n xuÊt vµ phôc vô cho Quèc phßng. PhÇn lín c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt l©m nghiÖp ®Òu chÞu sù qu¶n lý cña Nhµ n­íc, ®iÒu nµy g©y ra sù khai th¸c qu¸ møc v× c¸c h¹n ngh¹ch s¶n xuÊt ®­a ra ®­îc dùa trªn nhu cÇu cña Nhµ n­íc chø kh«ng dùa vµo tiÒm n¨ng s¶n l­îng cña rõng (MOF, 1991). Môc tiªu t¨ng thu nhËp b»ng tiÒn lµ t­ t­ëng chñ ®¹o trong c¸c ngµnh kinh tÕ còng nh­ trong nghµnh L©m nghiÖp trong nh÷ng n¨m cuèi cña thËp kû 70 vµ n¨m ®Çu cña thËp kû 80. Tuy nhiªn, ®Õn gi÷a nh÷ng n¨m 1980, c¸c quan ®iÓm ®ã ®· ®­îc thay ®æi trong c¸ch nh×n nhËn vÊn ®Ò cña ngµnh L©m nghiÖp. M«i tr­êng tù nhiªn ®· bÞ huû ho¹i ®Õn møc cã thÓ dÔ dµng thÊy r»ng "trång ®éc canh c¸c lo¹i c©y c«ng nghiÖp vµ c¸c hÖ thèng th©m canh lu©n phiªn kh«ng thÓ b¶o vÖ ®­îc th¶m c©y rõng (Bé L©m nghiÖp, 1985). Tõ ®ã, trong c«ng t¸c qu¶n lý rõng c¸c ho¹t ®éng b¶o vÖ ®­îc nhÊn m¹nh h¬n so víi tr­íc kia. Do phÇn lín ®Êt rõng n»m ë c¸c vïng nói n¬i hÇu hÕt lµ c¸c d©n téc thiÓu sè sinh sèng, c¸c nhµ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch b¾t ®Çu quan t©m nhiÒu ®Õn c¸c chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn c¸c d©n téc thiÓu sè. NhÊt lµ sù ®oµn kÕt gi÷a c¸c nhãm d©n téc ®· ®­îc ®­a vµo c¸c h­íng dÉn vÒ chÝnh s¸ch d©n téc sè 29-CT/TU/1984 vÒ viÖc t¨ng c­êng c«ng t¸c giao ®Êt rõng vµ x©y dùng rõng vµ tæ chøc n«ng-l©m kÕt hîp (Bé L©m nghiÖp, 1984).

Tõ 1986 ®Õn 1990

KÓ tõ n¨m 1989, ChÝnh phñ b¾t ®Çu qu¸ tr×nh chuyÓn h­íng nÒn kinh tÕ tõ tËp trung kÕ ho¹ch ho¸ sang chÝnh s¸ch kinh tÕ thÞ tr­êng - ®­îc gäi lµ chÝnh s¸ch "§æi míi". Thµnh phÇn chÝnh cña chÝnh s¸ch nµy lµ chuyÓn tiÕp sang kinh tÕ thÞ tr­êng; gi¶m bít vai trß cña ChÝnh phñ (nhÊt lµ trong s¶n xuÊt vµ th­¬ng m¹i), phi tËp trung ho¸ b»ng c¸ch giao cho tØnh vµ huyÖn lËp kÕ ho¹ch vµ ra quyÕt ®Þnh, æn ®Þnh m«i tr­êng kinh tÕ vÜ m«. Mét phÇn cña qu¸ tr×nh nµy lµ mét lo¹t c¸c ho¹t ®éng ch×a kho¸ ®­îc tiÕn hµnh, kÓ c¶ tù do hãa gi¸ c¶ vµ thÞ tr­êng; thèng nhÊt tû gi¸ hèi ®o¸i vµ gi¶m gi¸ ®ång tiÒn; kiÓm so¸t sù mÊt c©n b»ng ng©n s¸ch nhµ n­íc. C¸c kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh c¶i c¸ch lµ rÊt tèt nh­ t¨ng tr­ëng kinh tÕ kho¶ng 8%/n¨m, gi¶m l¹m ph¸t, t¨ng xuÊt khÈu vµ nhËp khÈu, l­îng ®Çu t­ n­íc ngoµi nhiÒu h¬n, c¶i c¸ch hµnh chÝnh ë c¸c c¬ quan c«ng céng vµ mét nÒn kinh tÕ vÜ m« æn ®Þnh.

Qu¸ tr×nh chuyÓn ho¸ c¬ cÊu còng më réng tíi lÜnh vùc n«ng nghiÖp. ChÝnh phñ ®· phi tËp trung hãa hîp t¸c x· n«ng nghiÖp vµ giao phÇn lín ®Êt cho n«ng d©n sö dông tõ 25-50 n¨m. HÖ thèng hîp t¸c x· ®­îc c¶i c¸ch ®Ó thùc hiÖn chøc n¨ng dÞch vô nhiÒu h¬n. §ång thêi, viÖc tiªu thô ®­îc tù do ho¸ (thÞ tr­êng ®­îc gi¶i phãng). C¸c b­íc nµy ®· ®­a ®Õn kÕt qu¶ lµ sù t¨ng tr­ëng nhanh chãng s¶n phÈm n«ng nghiÖp. §Æc biÖt, s¶n l­îng lóa t¨ng rÊt nhanh vµ hiÖn t¹i ViÖt Nam ®· trë thµnh mét trong nh÷ng n­íc xuÊt khÈu g¹o chÝnh.

Trong giai ®o¹n nµy môc tiªu cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp ngoµi c¸c c«ng t¸c kh¸c lµ më réng trång rõng do c¸c L©m tr­êng quèc doanh, c¸c tæ chøc, còng nh­ c¸c hé gia ®×nh thùc hiÖn (SPC/UNDP, 1990. Nh÷ng mèi quan t©m chÝnh lµ trång c©y g©y rõng vµ khai th¸c hay nh­ th­êng nãi lµ "sö dông hîp lý" tµi nguyªn rõng. Më réng c«ng nghiÖp chÕ biÕn cã liªn quan mËt thiÕt víi c¸c ch­¬ng tr×nh khuyÕn khÝch xuÊt khÈu l©m s¶n. Ch­¬ng tr×nh b¶o vÖ rõng ë c¸c vïng cao chñ yÕu ®Ò cËp ®Õn vÊn ®Ò qu¶n lý rõng ®Çu nguån (MOF, 1991). Ch­¬ng tr×nh lµ b­íc tiÕp nèi Ph¸p lÖnh L©m nghiÖp n¨m 1975 vµ sau ®ã ®­îc chi tiÕt ho¸ trong c¸c quy ®Þnh n¨m 1986 liªn quan ®Õn c«ng t¸c b¶o vÖ rõng (Th«ng t­ sè 11/71/QD 1987- xem môc 12: phô lôc). Mét ch­¬ng tr×nh l©m nghiÖp lín kh¸c liªn quan ®Õn viÖc tËp huÊn vµ ®µo t¹o ®· ®­îc g¾n víi ch­¬ng tr×nh nghiªn cøu rõng quèc gia vµ ch­¬ng tr×nh khuyÕn l©m (MOF, 1991).

Mét sè quan chøc vÉn gi÷ quan ®iÓm cña m×nh vÒ s¶n xuÊt theo kÕ ho¹ch tËp trung (Bé L©m nghiÖp, 1987). Tuy nhiªn, c¸c thay ®æi trong qu¶n lý kinh tÕ tiÕp theo §¹i héi §¶ng lÇn thø s¸u vµo n¨m 1986 ®· khÝch lÖ viÖc s¾p xÕp l¹i tæ chøc s¶n xuÊt l©m nghiÖp vµ lµ chñ ®Ò th¶o luËn cña ngµnh L©m nghiÖp trong nh÷ng n¨m 1980. C¸c thay ®æi chÝnh ®· diÔn ra trong qu¶n lý c¸c L©m tr­êng quèc doanh. Khu vùc nhµ n­íc cã quyÒn tù chñ tµi chÝnh h¬n, cã nghÜa lµ tµi trî bÞ c¾t gi¶m. Nãi chung, ®· chó ý thùc hiÖn chuyÓn ®æi tõ s¶n xuÊt l©m nghiÖp do c¸c ®¬n vÞ quèc doanh vµ hîp t¸c x· thùc hiÖn sang viÖc trång c©y do c¸c gia ®×nh c«ng nh©n cña c¸c L©m tr­êng vµ c¸c hé gia ®×nh kh¸c thùc hiÖn theo hîp ®ång víi c¸c L©m tr­êng.

Vµo n¨m 1991, Ngµnh L©m nghiÖp ®Ò ra nh÷ng chñ tr­¬ng míi lµ ph¸t triÓn "L©m nghiÖp x· héi". Ph¸t triÓn l©m nghiÖp x· héi trong khu«n khæ hµnh chÝnh lóc ®ã cã nghÜa lµ khuyÕn khÝch s¶n xuÊt l©m nghiÖp b»ng c¸ch giao ®Êt l©m nghiÖp cho c¸c ngµnh vµ bé kh¸c (tõ 1983) vµ cho c¸c hîp t¸c x·, tr­êng häc, ®¬n vÞ qu©n ®éi, c¸c hé gia ®×nh (tõ 1986) (Ph¹m §×nh Hu©n, 1991). ViÖc thùc hiÖn giao ®Êt L©m nghiÖp gÆp ph¶i khã kh¨n, do "c¸c h¹n chÕ kü thuËt" (T« §×nh Mai, 1987).

N«ng-l©m kÕt hîp lµ mét trong nh÷ng m« h×nh trång trät ®­îc khuyÕn khÝch nhÊt trong giai ®o¹n nµy (NguyÔn Ngäc B×nh, 1985; Bé L©m nghiÖp, 1987; Fingleton, 1990). Mét ®iÒu ®· ®­îc chÝnh thøc thõa nhËn lµ rõng cung cÊp c¸c vËt liÖu kh«ng thÓ thiÕu ®­îc trong ®êi sèng hµng ngµy cña nh©n d©n ®Þa ph­¬ng, nh­ng tµi nguyªn rõng còng lµ nguån lùc quan träng ®Ó "ph¸t triÓn x· héi chñ nghÜa", "phôc vô d©n téc" vµ kinh tÕ cña ®Êt n­íc (Lª Hång T©m vµ NguyÔn Quèc H­ng, 1991; T« §×nh Mai, 1991).

Tõ 1991 ®Õn nay

Cïng víi ch­¬ng tr×nh c¶i c¸ch tæng thÓ, ChÝnh phñ còng tiÕn hµnh c¸c b­íc c¬ cÊu l¹i vµ chuyÓn ®æi trong ngµnh L©m nghiÖp. KÕ ho¹ch Hµnh ®éng L©m nghiÖp Quèc gia x©y dùng víi sù céng t¸c chÆt chÏ cña céng ®ång tµi trî quèc tÕ. Qu¸ tr×nh b¾t ®Çu tõ n¨m 1989 khi ViÖt Nam xin gia nhËp KÕ ho¹ch Hµnh ®éng rõng nhiÖt ®íi do Tæ chøc L­¬ng thùc vµ N«ng nghiÖp LHQ (FAO) tµi trî. B­íc ®Çu tiªn cña qu¸ tr×nh nµy lµ ®¸nh gi¸ tæng quan ngµnh L©m nghiÖp. C«ng tr×nh nµy ®· ®­îc hoµn thµnh vµo n¨m 1991, d­íi ®Çu ®Ò "KÕ ho¹ch Hµnh ®éng L©m nghiÖp Quèc gia (NFAP). Qu¸ tr×nh ®¸nh gi¸ nµy quan träng ë chç ®ã lµ c¬ héi ®Ó c¸c chuyªn gia Quèc tÕ vµ ViÖt Nam cïng lµm viÖc, ®­a ra mét lo¹t c¸c b¸o c¸o vÒ hiÖn tr¹ng rõng ViÖt Nam vµ c¸c nguyªn t¾c h­íng dÉn cho ph¸t triÓn l©m nghiÖp. §ã lµ sù ph©n cÊp qu¶n lý vµ sù tham gia cña ng­êi d©n; s¾p xÕp l¹i c¸c c¬ quan l©m nghiÖp ®Ó hç trî c¸c ho¹t ®éng ë ®Þa ph­¬ng; b¶o vÖ m«i tr­êng; t¨ng s¶n l­îng vµ thu nhËp cña ng­êi d©n ®ang sèng ë c¸c vïng cã rõng.

KÕ ho¹ch Hµnh ®éng còng ®­a ra danh s¸ch c¸c dù ¸n vµ kinh phÝ cÇn ®­îc hç trî. NFAP ®· ®­îc bæ sung b»ng mét lo¹t c¸c luËt vµ nghÞ ®Þnh (do Quèc héi hay ChÝnh phñ th«ng qua), c¸c chØ thÞ (do Thñ t­íng ChÝnh phñ ban hµnh), quy ®Þnh, chØ dÉn hay th«ng t­ (do c¸c Bé cã liªn quan ban hµnh). §«i khi c¸c tØnh còng ban hµnh c¸c h­íng dÉn cô thÓ riªng biÖt ®Ó thi hµnh c¸c chØ thÞ, quy ®Þnh, vµ th«ng t­ h­íng dÉn cña ChÝnh phñ, víi môc ®Ých tu©n theo ®óng c¸c ch­¬ng tr×nh ph¸t triÓn cña ngµnh L©m nghiÖp.

Nh÷ng n¨m cña thËp kû 90 trë thµnh mèc quan träng thõa nhËn t×nh tr¹ng tho¸i ho¸ rõng tù nhiªn vµ c¸c cè g¾ng vÒ chÝnh s¸ch còng nh­ thùc tiÔn nh»m gi¶i quyÕt vÊn ®Ò nµy. Sù quan t©m vµ t¨ng c­êng ®Çu t­ cña ChÝnh phñ ®· t¹o ra chuyÓn biÕn quan träng trong c¸c mèi quan hÖ ph©n cÊp qu¶n lý rõng.

Trong giai ®o¹n tõ n¨m 1991 ®Õn nay, mét hÖ thèng luËt ph¸p, chÝnh s¸ch vµ c¸c v¨n b¶n ph¸p quy ®· ®­îc c«ng bè nh»m ph¸t triÓn vµ b¶o vÖ rõng còng nh­ ®Èy m¹nh viÖc giao ®Êt l©m nghiÖp ®Ó qu¶n lý rõng bÒn v÷ng (NguyÔn Ngäc Lung, 1998a; Ph¹m Hoµi §øc, 1998): LuËt B¶o vÖ vµ Ph¸t triÓn rõng (1991); LuËt §Êt ®ai (1993) cña ChÝnh phñ vÒ giao ®Êt l©m nghiÖp cho tæ chøc, hé gia ®×nh, c¸ nh©n sö dông æn ®Þnh l©u dµi vµo môc ®Ých l©m nghiÖp. §ång thêi mét lo¹t c¸c v¨n b¶n ph¸p quy vÒ miÔn gi¶m thuÕ ®Êt trång rõng, thuÕ nhËp khÈu nguyªn liÖu gç,... nh»m khuyÕn kÝch c¸c thµnh phÇn kinh tÕ, tËp thÓ, c¸ nh©n tham gia b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn rõng bÒn v÷ng. Chi tiÕt vÒ c¸c v¨n b¶n Ph¸p quy xin xem Môc 12: Phô lôc.

Ch­¬ng tr×nh 327 (®­îc b¾t ®Çu tõ n¨m 1992) theo quyÕt ®Þnh sè 327/CT ngµy 15/9/1992 cña Thñ t­íng ChÝnh phñ, lµ cè g¾ng thö nghiÖm ®Çu tiªn ë quy m« quèc gia nh»m huy ®éng c¸c hé gia ®×nh vµ c¸c tæ chøc kh¸c trùc tiÕp tham gia vµo c¸c ho¹t ®éng b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn rõng th«ng qua chia sÎ chi phÝ vµ lîi nhuËn. Trong 6 n¨m thùc hiÖn Ch­¬ng tr×nh träng ®iÓm nµy cña Nhµ n­íc vÒ trång rõng phßng hé vµ rõng ®Æc dông ®· ®Ó l¹i nhiÒu kinh nghiÖm quý b¸u, trong ®ã c¸c kü thuËt l©m sinh chung nhÊt ®­îc thÓ hiÖn trong QuyÕt ®Þnh 556/TTg vµ c¸c th«ng t­ h­íng dÉn (Bé NN vµ PTNT, 1998a; NguyÔn Ngäc Lung, 1998b). Ch­¬ng tr×nh 327 hiÖn nay ®­îc ph¸t triÓn thµnh Ch­¬ng tr×nh trång míi 5 triÖu ha rõng tõ n¨m 1998 ®Õn n¨m 2010. NÕu thµnh c«ng, nã sÏ lµm t¨ng ®é che phñ tõ 28% hiÖn nay lªn 43%. Ch­¬ng tr×nh cßn ®Æt môc ®Ých phôc håi 1 triÖu ha rõng b»ng c¸ch t¸i sinh tù nhiªn nh»m b¶o vÖ m«i tr­êng, duy tr× vµ ph¸t triÓn ®a d¹ng sinh häc.

7. T­¬ng lai cña ®Êt rõng

Dù kiÕn r»ng trong t­¬ng lai ®é che phñ cña rõng sÏ æn ®Þnh vµ sÏ ph©n bè theo c¸c chøc n¨ng cña rõng nh­ sau (Bé L©m nghiÖp, 1995a):

§Ó ®¹t ®­îc môc tiªu chung nµy, ngµnh L©m nghiÖp ®· x¸c ®Þnh c¸c môc tiªu ng¾n h¹n nh­ sau:

• B¶o vÖ nghiªm ngÆt 9,3 triÖu ha rõng hiÖn cã vµ dõng h¼n n¹n ph¸ rõng.
• Phôc håi 5 triÖu ha ®Êt trèng th«ng qua viÖc trång l¹i rõng vµ t¸i sinh tù nhiªn ë n¬i ®Êt trèng vµ ®åi träc. Nç lùc trong toµn quèc sÏ t¨ng ®é che phñ cña rõng lªn 43% vµo n¨m 2010.
• Sö dông mét c¸ch hîp lý nguån tµi nguyªn rõng cïng víi viÖc sö dông c¸c c«ng nghÖ tiªn tiÕn trong viÖc khai th¸c vµ chÕ biÕn gç nh»m t¨ng møc sö dông sinh khèi gç vµ t¨ng gi¸ trÞ cña l©m s¶n, ®¸p øng nhu cÇu trong n­íc vµ xuÊt khÈu.
• T¹o c«ng ¨n viÖc lµm ®Ó t¨ng thu nhËp tõ rõng nh»m ®¶m b¶o cuéc sèng cña kho¶ng 1 triÖu gia ®×nh víi kho¶ng 6 triÖu ng­êi sèng ë vïng trung du vµ miÒn nói.

§Ó thùc hiÖn ®­îc c¸c môc ®Ých ng¾n h¹n ®ã, ChÝnh phñ lªn kÕ ho¹ch t¨ng tiÕn ®é giao ®Êt l©m nghiÖp (c¶ ®Êt rõng vµ ®Êt trèng) cho c¸c tæ chøc, c¸ nh©n vµ c¸c hé theo LuËt §Êt ®ai, LuËt B¶o vÖ vµ Ph¸t triÓn rõng vµ c¸c Th«ng t­ 64/CP (1993) vµ NghÞ ®Þnh 02/CP (1994) cña ChÝnh phñ.

§Ó khuyÕn khÝch sö dông ®Êt rõng sau khi ®­îc giao, QuyÕt ®Þnh 202/TTg (1994) cña Thñ t­íng ChÝnh phñ quy ®Þnh c¸c c¬ së L©m nghiÖp Nhµ n­íc ph¶i sö dông ng©n s¸ch Nhµ n­íc ®Ó ký hîp ®ång víi n«ng d©n trong viÖc b¶o vÖ vµ trång rõng.

8. C¸c ch­¬ng tr×nh ph¸t triÓn chÝnh ¶nh h­ëng ®Õn phôc håi rõng

Cã hai ch­¬ng tr×nh ph¸t triÓn lín liªn quan trùc tiÕp ®Õn c¸c ho¹t ®éng phôc håi rõng. §ã lµ ch­¬ng tr×nh 327 nh»m phñ xanh ®Êt trèng, ®åi träc (vµ tiÕp theo hiÖn nay lµ Ch­¬ng tr×nh 5 triÖu ha) vµ Ch­¬ng tr×nh ®Þnh canh ®Þnh c­.

8.1. Ch­¬ng tr×nh 327

§©y lµ mét ch­¬ng tr×nh quèc gia nh»m ph¸t triÓn rõng, ®­îc triÓn khai thùc hiÖn theo QuyÕt ®Þnh 327/CT cña Héi ®ång Bé tr­ëng ban hµnh th¸ng 9 n¨m 1992 liªn quan ®Õn "ChÝnh s¸ch sö dông ®Êt trèng, ®åi träc, rõng, c¸c b·i båi vµ mÆt n­íc". C¸c môc tiªu ban ®Çu cña Ch­¬ng tr×nh nh»m khuyÕn khÝch trång l¹i, b¶o vÖ rõng, c¶i thiÖn viÖc sö dông ®Êt vµ n©ng cao ®êi sèng vµ hç trî cho Ch­¬ng tr×nh §Þnh c­.

Trong khu«n khæ Ch­¬ng tr×nh 327, vèn ng©n s¸ch ®· ®­îc cÊp cho mét lo¹t c¸c dù ¸n do c¸c tØnh x©y dùng. C¸c dù ¸n nµy cã qui m« kho¶ng 5-10.000 ha thuéc ph¹m vi cña c¸c x· hay lµng. C¸c dù ¸n nµy hç trî cho c¸c ho¹t ®éng trång c©y trªn ®Êt trèng, ®Êt c¸t ven biÓn vµ trång c¸c lo¹i rõng kh¸c nhau (®Æc dông, phßng hé), b¶o vÖ vµ lµm giµu rõng s½n cã (nh©n t¹o hay tù nhiªn). §Ó gi¶m nghÌo vµ hç trî cho ®Þnh canh vµ ®Þnh c­, sù hç trî cßn ®­îc cung cÊp ®Ó ®Èy m¹nh ch¨n nu«i, s¶n xuÊt l­¬ng thùc, trång c©y c«ng nghiÖp vµ nu«i c¸. Mçi hé trong vïng dù ¸n ®­îc cÊp cho mét diÖn tÝch ®Êt nhÊt ®Þnh ®Ó trång l¹i rõng, b¶o vÖ vµ lµm giµu hoÆc t¸i sinh rõng. ë nh÷ng n¬i cã thÓ, mét sè ®Êt cßn ®­îc cÊp ®Ó ch¨n th¶ sóc vËt hay s¶n xuÊt l­¬ng thùc, c©y mÇu vµ c©y c«ng nghiÖp. §Êt ®­îc cÊp cho mçi hé phô thuéc vµo quü ®Êt s½n cã, ng©n s¸ch, kh¶ n¨ng lao ®éng vµ ®iÒu kiÖn kinh tÕ cña hé. ë nh÷ng n¬i cã thÓ, dù ¸n do N«ng tr­êng hay L©m tr­êng quèc doanh ®ãng trªn ®Þa bµn vµ c¶ c¸c ®¬n vÞ bé ®éi thùc hiÖn.

Kho¶ng 60% vèn ®­îc cÊp cã thÓ dïng cho x©y dùng c¬ së h¹ tÇng, thiÕt bÞ khoa häc vµ kü thuËt, phóc lîi x· héi, trång c©y g©y l¹i rõng trªn ®Êt rõng phßng hé vµ rõng ®Æc dông, x©y dùng c¬ së ­¬m gièng c©y trång vµ hç trî cho nh÷ng ng­êi ®i c¶i t¹o ®Êt trong 6 th¸ng ®Çu tiªn. Vèn ®­îc cÊp d­íi d¹ng kh«ng ph¶i hoµn tr¶. 40% vèn cßn l¹i cña dù ¸n ®­îc cÊp cho c¸c hé ®Ó thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt vµ ph¶i hoµn tr¶ l¹i nh­ng kh«ng ph¶i tr¶ l·i, khi c¸c ho¹t ®éng cña dù ¸n b¾t ®Çu cho kÕt qu¶ thu ho¹ch. Vèn cña ch­¬ng tr×nh lÊy tõ vµ c¸c nguån vèn thu thuÕ tµi nguyªn, c¸c kho¶n vay ng©n hµng vµ c¸c tæ chøc quèc tÕ.

§Ó h­íng dÉn viÖc thùc hiÖn Ch­¬ng tr×nh 327 vµ ph¸t triÓn l©m nghiÖp nãi chung, c¸c c¬ quan cña ChÝnh phñ nh­ Bé KÕ ho¹ch vµ §Çu t­, Bé L©m nghiÖp (hiÖn nay lµ Bé NN & PTNT), Tæng côc §Þa chÝnh, Bé Tµi chÝnh vµ Ng©n hµng Nhµ n­íc ®· ra nhiÒu th«ng t­ qui ®Þnh râ thñ tôc duyÖt dù ¸n, vµ tr¸ch nhiÖm cña c¸c c¬ quan kh¸c nhau, ®iÒu kiÖn ®Ó ®­îc cÊp vèn. Tæng céng sè vèn cÊp cho Ch­¬ng tr×nh 327 ban ®Çu cßn nhá (kho¶ng 11,7 triÖu USD trong n¨m 1993) nh­ng ®Õn n¨m 1995 ®¹t 56,4 triÖu USD.

Th¸ng 9 n¨m 1995 Thñ t­íng ChÝnh phñ ra QuyÕt ®Þnh sè 556/TTg (ngµy 12 th¸ng 9 n¨m 1995) trong ®ã qui ®Þnh Ch­¬ng tr×nh 327 chØ ®Çu t­ ph¸t triÓn rõng phßng hé (chñ yÕu) vµ rõng ®Æc dông kh«ng tiÕp tôc hç trî trång c©y c«ng nghiÖp, c©y ¨n qu¶, c©y ph©n t¸n quanh nhµ vµ ngoµi ®ång trõ khi n¬i trång n»m trong ph¹m vi rõng phßng hé vµ ®Æc dông (§iÒu 1). Ch­¬ng tr×nh ®· ®­a ra môc tiªu lµ trong giai ®o¹n 1996 - 2010 mçi n¨m trång, b¶o vÖ vµ ch¨m sãc 250.000 ha rõng (§iÒu 2). Ph­¬ng thøc n«ng - l©m kÕt hîp ®­îc chÊp nhËn nh»m b¶o ®¶m lîi Ých cña ng­êi trång rõng. Ch­¬ng tr×nh cho phÐp trång theo tû lÖ 40% c©y b¶n ®Þa lµm chøc n¨ng phßng hé vµ 60% c¸c loµi c©y nh­ c©y c«ng nghiÖp vµ c©y ¨n qu¶, v.v. Còng cã thÓ thùc hiÖn n«ng l©m kÕt hîp theo ph­¬ng thøc trång xen c¸c kho¶nh rõng, tr¶ng cá, c©y l­¬ng thùc, c©y c«ng nghiÖp vµ c©y ¨n qu¶. Nh÷ng c©y b¶n ®Þa l©u n¨m sÏ gi÷ l¹i lµm chøc n¨ng phßng hé, cßn nh÷ng c©y kinh tÕ trång xen th× ng­êi trång rõng ®­îc phÐp khai th¸c vµ ®­îc h­ëng hai phÇn ba sè s¶n phÈm ®ã (§iÒu 3). §· cã tíi 60% kinh phÝ ®­îc chi cho ph¸t triÓn rõng phßng hé theo ph­¬ng thøc míi nµy. N¨m 1996 mét kho¶n kinh phÝ t­¬ng ®­¬ng 43,6 triÖu USD ®· ®­îc cÊp cho n«ng d©n d­íi d¹ng trî cÊp ®Ó thùc hiÖn c¸c hîp ®ång trång, ch¨m sãc vµ b¶o vÖ rõng, trong ®ã cã kho¶ng 12% lµ vèn vay kh«ng l·i cho trång c©y c«ng nghiÖp vµ c©y ¨n qu¶, v­ên rau vµ ch¨n nu«i (§iÒu 4).

ViÖc tËp trung Ch­¬ng tr×nh 327 vµo c¸c vïng rõng phßng hé, ®Æc dông vµ t¨ng c­êng sù tham gia cña n«ng d©n ®· gióp h¹n chÕ sù chi tiªu cña ChÝnh phñ cho c¸c khu vùc kh«ng n»m trong ph¹m vi môc tiªu cña Ch­¬ng tr×nh vµ cã t¸c dông khuyÕn khÝch ®Çu t­ bæ sung cña n«ng d©n. QuyÕt ®Þnh nµy cßn t¨ng c­êng vai trß cña cÊp huyÖn trong viÖc lËp vµ thùc hiÖn kÕ ho¹ch vµ còng cßn ®¸nh dÊu sù ph©n cÊp qu¶n lý cao trong b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn rõng.

Tõ n¨m 1993 ®Õn 1998 ChÝnh phñ ®· ®Çu t­ trªn 2.987 tû ®ång cho Ch­¬ng tr×nh 327/556 ®Ó thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng sau ®©y (Bé NN & PTNT, 1998a):

• Giao rõng cho hé b¶o vÖ: 1,6 triÖu ha, trõ diÖn tÝch rõng ®­îc b¶o vÖ b»ng ng©n s¸ch ®Þa ph­¬ng vµ ¸p dông c¸ch tiÕp cËn nh­ ®· ¸p dông ®èi víi Ch­¬ng tr×nh 327.
• Trång rõng: 1.368.618 ha, trong ®ã trång míi 638.500 ha vµ 748.118 ha t¸i sinh tù nhiªn ®ang tiÕp diÔn.
• Trång c©y c«ng nghiÖp vµ c©y ¨n qu¶: 119.939 ha kÓ c¶ 19.744 ha cao su; 7.588 ha chÌ; 28.186 ha c¸c c©y c«ng nghiÖp kh¸c; 26.733 ha c©y ¨n qu¶ vµ 31.223 ha v­ên nhµ.
• Ch¨n nu«i gia sóc: 53.025 con.
• Di d©n ®Õn c¸c vïng dù ¸n: 92.420 hé (trong ®ã cã 76.830 hé ®­îc ph©n bè l¹i.
• N©ng cÊp c¬ së h¹ tÇng (lµm ®­êng: 5.000 km, x©y tr­êng häc, bÖnh viÖn: 86.405 m², khai hoang cµy vì 24.900 ha).

8.2. Ch­¬ng tr×nh 5 triÖu ha

N¨m 1998, Thñ t­íng ChÝnh phñ ra QuyÕt ®Þnh sè 661/QD- TTg ®æi Ch­¬ng tr×nh 327 thµnh Ch­¬ng tr×nh trång míi 5 triÖu hÐcta rõng tõ n¨m 1998 ®Õn 2010 víi c¸c môc tiªu c¬ b¶n nh­ sau (Bé NN & PTNT, 1998b):

• Trång míi 5 triÖu ha rõng ®Ó t¨ng ®é che phñ cña rõng lªn 43% so víi tæng diÖn tÝch tù nhiªn ®Ó ®¶m b¶o an ninh m«i tr­êng, gi¶m nhÑ thiªn tai, t¨ng kh¶ n¨ng sinh thuû, b¶o tån nguån gen vµ tÝnh ®a d¹ng sinh häc.
• Sö dông diÖn tÝch ®Êt trèng ®Ó t¹o viÖc lµm, gãp phÇn xãa ®ãi gi¶m nghÌo, ®Þnh canh, t¨ng thu nhËp cho d©n c­ sèng ë n«ng th«n miÒn nói, ®Æc biÖt lµ d©n téc thiÓu sè, b¶o ®¶m æn ®Þnh chÝnh trÞ vµ x· héi, an ninh, quèc phßng, nhÊt lµ ë vïng biªn giíi.
• Cung cÊp c¸c s¶n phÈm rõng dÆc biÖt lµ gç cho c¸c ngµnh c«ng nghiÖp, vµ cho tiªu dïng trong n­íc vµ hµng xuÊt khÈu, lµm cho l©m nghiÖp trë thµnh ngµnh kinh tÕ quan träng gãp phÇn ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi miÒn nói.

Rõng trång míi ®­îc chia ra nh­ sau:

• Rõng ®Æc dông vµ rõng phßng hé: 2 triÖu ha, gåm
• 1 triÖu ha t¸i sinh tù nhiªn vµ trång bæ xung lµm giÇu ë nh÷ng diÖn tÝch phï hîp
• 1 triÖu ha ®­îc trång míi víi môc ®Ých phßng hé ë nh÷ng khu vùc xung yÕu nh­ c¸c l­u vùc s«ng, c¸c vïng duyªn h¶i bÞ xãi mßn cÇn cã sù phôc håi sinh th¸i cÊp b¸ch. C¸c nç lùc sÏ ®­îc tËp trung vµo khu vùc vïng nói phÝa B¾c n¬i cã ®é che phñ rõng thÊp vµ vïng Trung t©m n¬i dÔ x¶y ra lôt léi.
• Rõng s¶n xuÊt 3 triÖu ha, gåm:
• 2 triÖu ha trång rõng c«ng nghiÖp víi c¸c loµi chÝnh lµ keo, tre c¸c lo¹i th«ng vµ b¹ch ®µn, vµ c¸c loµi cã gi¸ trÞ cao.
• 1 triÖu ha c¸c c©y c«ng nghiÖp l©u n¨m cã gi¸ trÞ th­¬ng m¹i vµ cã t¸c dông phßng hé nh­ cao su, chÌ, c©y thuèc vµ c©y ¨n qu¶.

Nguyªn t¾c chØ ®¹o lµ Ch­¬ng tr×nh sÏ ®­îc thùc hiÖn th«ng qua c¸c dù ¸n cã sù tham gia cña ng­êi d©n, nghÜa lµ nh©n d©n lµ lùc l­îng chñ yÕu trång, b¶o vÖ, khoanh nu«i t¸i sinh rõng vµ ®­îc h­ëng lîi tõ nghÒ rõng.

C¸c thu xÕp cÊp vèn ng©n s¸ch cho Ch­¬ng tr×nh nµy t­¬ng tù nh­ ®èi víi Ch­¬ng tr×nh 327. VÝ dô, møc 50.000 ®ång/ha/n¨m cho c¸c ho¹t ®éng b¶o vÖ rõng phßng hé vµ rõng ®Æc dông, nh÷ng møc cao h¬n nhiÒu dµnh cho c¸c ho¹t ®éng trång rõng míi, nhÊt lµ ë nh÷ng n¬i ®ßi hái ph¶i kh«i phôc l¹i hÖ sinh th¸i.

Yªu cÇu bøc xóc cÇn ®­îc gi¶i quyÕt lµ ph¶i ®Èy m¹nh qu¸ tr×nh giao ®Êt vµ cÊp cÊp chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt cho c¸c tæ chøc, hé gia ®×nh vµ c¸ nh©n. Môc tiªu cho c«ng viÖc nµy lµ sÏ hoµn thµnh vµo cuèi n¨m 2000. T­ t­ëng chØ ®¹o lµ nh÷ng ho¹t ®éng nµy ®­îc thùc hiÖn "... mét c¸ch c«ng khai ®Ó b¶o ®¶m tÝnh d©n chñ ®èi víi nh÷ng ng­êi d©n tham gia Ch­¬ng tr×nh" (Bé NN & PTNT, 1998b).

8.3. Ch­¬ng tr×nh §Þnh canh §Þnh c­

Trong sè kho¶ng 24 triÖu ng­êi sèng trong rõng hay gÇn rõng, kho¶ng 3 triÖu ng­êi thuéc nhãm c¸c d©n téc thiÓu sè mµ viÖc du canh lµ c¸ch kiÕm sèng cña hä. Ch­¬ng tr×nh §Þnh canh §Þnh c­ b¾t ®Çu ho¹t ®éng tõ n¨m 1968. Môc tiªu cña Ch­¬ng tr×nh lµ nh»m gi¶m h×nh thøc canh t¸c ph¸t vµ ®èt n­¬ng lµm rÉy, t¨ng thu nhËp vµ møc sèng cña c¸c d©n téc thiÓu sè ë miÒn nói. Ph­¬ng ph¸p chñ yÕu ®Ó tiÕn hµnh c«ng viÖc nµy lµ cung cÊp cho ng­êi d©n téc thiÓu sè ®Êt ®Ó æn ®Þnh s¶n xuÊt n«ng nghiÖp cïng c¸c dÞch vô vÒ c¬ së h¹ tÇng vµ hç trî s¶n xuÊt. C¸c chØ thÞ cña ChÝnh phñ ®Ó h­íng dÉn cho Ch­¬ng tr×nh bao gåm NghÞ quyÕt sè 22 cña Bé ChÝnh trÞ ban hµnh th¸ng 11 n¨m 1989 vµ NghÞ quyÕt 72 cña Héi ®ång Bé tr­ëng th¸ng 3 n¨m 1990. Ch­¬ng tr×nh ®­îc thùc hiÖn ë 200 huyÖn trong ®ã cã 86 "huyÖn miÒn nói" vµ cßn l¹i lµ "c¸c huyÖn vïng cao".

Th¸ng 9 n¨m 1993, ChÝnh phñ tæ chøc Héi th¶o quèc gia nh»m ®¸nh gi¸ l¹i sù ph¸t triÓn kinh tÕ-x· héi ë miÒn nói vµ xem xÐt ®iÒu chØnh l¹i c¸c NghÞ quyÕt sè 22 vµ 72. Nh÷ng h­íng dÉn míi trong ChØ thÞ sè 525/TTg th¸ng 11 n¨m 1993 cña ChÝnh phñ vÒ "ChÝnh s¸ch vµ c¸c ph­¬ng ph¸p tiÕp tôc ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi ë miÒn nói". ChØ thÞ nµy thõa nhËn r»ng chØ s¶n xuÊt l­¬ng thùc th× kh«ng thÓ cung cÊp ®ñ cho c¸c nhu cÇu ph¸t triÓn ë vïng nói mµ vai trß chñ ®¹o ph¶i lµ rõng, c©y c«ng nghiÖp, ch¨n nu«i, c©y d­îc liÖu, chÕ biÕn n«ng s¶n vµ khai má. Vai trß lín h¬n ®­îc giµnh cho sù kÕt hîp c¸c ho¹t ®éng trªn víi s¶n xuÊt l­¬ng thùc. C¸c hé th­êng du canh vµ di chuyÓn chç ë theo chu kú ®­îc cÊp ®Êt ®Ó s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vµ l©m nghiÖp.

Trªn b×nh diÖn quèc gia, Uû ban D©n téc vµ miÒn Nói (CEMMA), c¬ quan ngang Bé, ®­îc thµnh lËp n¨m 1992, chÞu tr¸ch nhiÖm chung h­íng dÉn vµ ®iÒu hµnh Ch­¬ng tr×nh. CEMMA cßn cã v¨n phßng ë mét sè tØnh vµ huyÖn, nh­ng tr¸ch nhiÖm ®iÒu hµnh viÖc h×nh thµnh vµ thùc hiÖn Ch­¬ng tr×nh thuéc vÒ Uû ban Nh©n d©n c¸c cÊp.

Ch­¬ng tr×nh ®­îc tiÕn hµnh t­¬ng ®èi tèt ë mét sè n¬i vµ kho¶ng 800.000 ngh×n ng­êi trong sè 3 triÖu ng­êi d©n téc thiÓu sè du canh du c­ ®· ®Þnh c­ vµ ®­îc cÊp ®Êt. Tuy nhiªn, ch­¬ng tr×nh ®· thµnh c«ng ë mét sè nhãm d©n téc thiÓu sè nµy h¬n lµ ë c¸c nhãm kh¸c. §Æc biÖt, mét sè d©n téc du c­ nh­ ng­êi thuéc bé téc Bana ë ®Çu nguån s«ng Ba hÇu nh­ kh«ng cã tËp qu¸n s¶n xuÊt n«ng nghiÖp ®Þnh canh vµ gÆp rÊt nhiÒu khã kh¨n trong viÖc trång lóa n­íc. Nh÷ng ng­êi nµy tiÕp tôc ®èt n­¬ng lµm rÉy, nh­ng ®· bÞ søc Ðp lín gi÷a mét mÆt lµ rõng bÞ thu nhá vµ mét mÆt lµ ng­êi di c­ tõ c¸c vïng ®ång b»ng ®«ng ®óc ®Õn lËp trang tr¹i trªn ®Êt rõng. KÕt qu¶ lµ thêi gian bá hoang bÞ rót ng¾n vµ kÌm theo ®ã sù tho¸i ho¸ ®Êt trë nªn nghiªm träng h¬n.

9. KÕt qu¶ cña c¸c ho¹t ®éng phôc håi rõng

9.1. C¸ch tiÕp cËn kü thuËt

ViÖt Nam cã trªn 40 n¨m kinh nghiÖm trong viÖc thùc hiÖn phôc håi rõng. C¸c c¸ch tiÕp cËn chÝnh ®· ®­îc tæng kÕt nh­ sau (ghi chÐp qua th¶o luËn víi c¸c «ng NguyÔn H÷u §éng, Ph¹m §øc L©n, NguyÔn M¹nh C­êng-ViÖn §iÒu tra Quy ho¹ch Rõng; §ç §×nh S©m, TrÇn Quang ViÖt-ViÖn KHLN; Ph¹m Hoµi §øc-Côc Ph¸t triÓn L©m nghiÖp; TrÇn §×nh §µn-Côc KiÓm l©m; Hoµng HoÌ-Héi Khoa häc Kü thuËt L©m nghiÖp):

• Phôc håi rõng cÇn ph¶i tËp trung vµo vïng ®Êt trèng, ®åi träc hay ®Êt bÞ tho¸i ho¸, n¬i mµ tr­íc ®©y ®· cã rõng.
• Phôc håi rõng cÇn lµm ë nh÷ng n¬i rõng nghÌo sau khi khai th¸c s¶n phÈm hay dïng cho viÖc du canh b»ng c¸ch khuyÕn khÝch t¸i sinh tù nhiªn.
• Phôc håi rõng nhiÖt ®íi tù nhiªn cÇn nhÊn m¹nh ®Õn viÖc trång c¸c loµi c©y c¶i t¹o ®Êt vµ sö dông viÖc t¸i sinh tù nhiªn. Khi m«i tr­êng ®· trë nªn tèt h¬n, cÇn ph¶i trång c¸c lo¹i c©y gç cã gi¸ trÞ.

Cã hai ph­¬ng thøc phôc håi chÝnh (NguyÔn Ngäc Lung, 1998b): mét lµ t¸i sinh tù nhiªn, hai lµ trång l¹i. Gi÷a hai ph­¬ng thøc nµy lµ t¸c ®éng cña con ng­êi, ë møc thÊp lµ khoanh nu«i, ®Õn mét møc nµo ®ã nh­ trång thªm 500 c©y/ha th× cã nghÜa lµ trång rõng theo ph­¬ng thøc xö lý thùc b× côc bé. V× vËy ph­¬ng thøc khoanh nu«i t¸i sinh ®­îc chia thµnh khoanh nu«i ®¬n gi¶n khi sè l­îng c©y con t¸i sinh ®Çy ®ñ vµ khoanh nu«i cã t¸c ®éng hay xóc tiÕn t¸i sinh khi c©y con t¸i sinh kh«ng ®Çy ®ñ hoÆc muèn rót ng¾n giai ®o¹n diÔn thÕ t¸i sinh ®Ó nhanh thµnh rõng môc ®Ých.

9.2. C¸c thµnh c«ng

C¸c ho¹t ®éng phôc håi rõng ë ViÖt Nam b¾t ®Çu tõ n¨m 1955 vµ cã thÓ chia ra lµm ba thêi kú:

• 1955-1975: Tæng sè kho¶ng 219.000 ha ®­îc trång. Trong nh÷ng n¨m ®Çu cña giai ®o¹n nµy, chØ ph¸t triÓn mét vµi vïng nhá. Tõ n¨m 1961, c¸c ®¬n vÞ trång rõng ®­îc khuyÕn khÝch vµ mçi n¨m trång míi ®­îc kho¶ng 50.000 ha rõng trong nh÷ng n¨m cuèi cña giai ®o¹n nµy.
• 1976-1985: 1.054.280 ha ®­îc trång. DiÖn tÝch rõng trång hµng n¨m ®¹t tíi 160.000 ha trong mét sè n¨m. ViÖc trång rõng ®­îc lËp kÕ ho¹ch vµ chØ ®¹o ë mét sè vïng vµ cho mét sè môc ®Ých kinh tÕ ®Æc biÖt.
• 1986-®Õn nay: 1.015.449 ha ®­îc trång. Trång rõng ®­îc x¸c ®Þnh víi môc tiªu râ rµng. C¸c loµi c©y ®­îc trång cho mçi khu vùc ®· ®­îc nghiªn cøu vµ viÖc trång c©y ®­îc tËp trung vµ t¨ng c­êng h¬n. Tû lÖ c©y sèng sãt ®­îc b¸o c¸o lµ kho¶ng 70%. ChÊt l­îng rõng trång còng cao h¬n nhiÒu so víi c¸c giai ®o¹n tr­íc ®©y.

PhÇn lín rõng trång trong c¸c giai ®o¹n tr­íc ®©y ®· ®­îc khai th¸c vµ ®Õn cuèi n¨m 1993, dù tÝnh cßn l¹i kho¶ng 670.000 ha rõng trång (MOF, 1995a). Vèn cho trång rõng ®­îc huy ®éng tõ c¸c nguån chÝnh sau ®©y: ng©n s¸ch Nhµ n­íc, vèn vay, WFP vµ c¸c nhµ tµi trî n­íc ngoµi, khu vùc t­ nh©n vµ cña d©n.

ViÖc th¶o luËn vÒ trång c©y vµ phôc håi rõng ë ViÖt Nam cÇn bao gåm trång c©y do d©n tiÕn hµnh. Cuèi n¨m 1959, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh ®· ph¸t ®éng phong trµo "TÕt trång c©y". KÓ tõ ®ã, nã trë thµnh tËp qu¸n cña nh©n d©n trong c¶ n­íc trong cuéc sèng hµng ngµy. TÊt c¶ c¸c thµnh phÇn kinh tÕ, c¬ quan, tr­êng häc vµ lùc l­îng vò trang ®Òu tham gia trång c©y. Trong giai ®o¹n 1955 -1985 cã 2,64 tû c©y ph©n t¸n ®­îc trång, trong ®ã cã kho¶ng 660 triÖu c©y lÊy gç. Tõ n¨m 1986 ®Õn 1990 cã tõ 400-450 triÖu c©y ®­îc trång hµng n¨m vµ tõ 1991 ®Õn nay cã 350 triÖu c©y ®­îc trång mçi n¨m trong ®ã 70% lµ c©y lÊy gç vµ c©y lÊy qu¶ cã kh¶ n¨ng cho gç.

Rõng trång vµ c©y ph©n t¸n cung cÊp kho¶ng 12 triÖu m³ gç, c©y chèng hÇm lß vµ gç cñi. §iÒu ®ã ®· lµm gi¶m ¸p lùc lªn rõng tù nhiªn, gi¶m viÖc dïng c¸c phÕ th¶i n«ng nghiÖp lµm nhiªn liÖu vµ v× vËy cho phÐp dïng chóng lµm ph©n xanh, gãp phÇn t¨ng s¶n l­îng l­¬ng thùc vµ t¨ng ®é mÇu mì cho ®Êt. Rõng trång vµ c©y ph©n t¸n cßn phôc vô cho viÖc b¶o tån ®a d¹ng sinh häc vµ c¸c lîi Ých vÒ m«i tr­êng vµ x· héi. Tõ n¨m 1955 ®Õn 1993 tæng sè 3,77 triÖu ha ®· ®­îc trång.

Tuy nhiªn, còng cÇn chó ý r»ng trong sè diÖn tÝch trªn nhiÒu khu rõng ®· ®­îc khai th¸c. Theo ®¸nh gi¸ cña Bé NN & PTNT (1996) chØ ra r»ng diÖn tÝch rõng trång hiÖn cã trªn thùc tÕ ®Õn n¨m 1995 lµ 1,05 triÖu ha.

B¶ng 8 cho thÊy r»ng h¬n 2 triÖu ha rõng ®· ®­îc trång; tuy nhiªn, kh«ng ph¶i tÊt c¶ diÖn tÝch nµy ®Òu cßn nguyªn vÑn. Mét sè n¬i ®· khai th¸c nh­ng ch­a cã ®iÒu kiÖn trång l¹i, mét sè kh«ngthµnh rõng, vµ mét sè ®· bÞ mÊt do bÞ ch¸y hoÆc do c¸c nguyªn nh©n kh¸c. Theo ­íc tÝnh míi ®©y cña Bé NN & PTNT (1999) th× diÖn tÝch rõng trång trªn toµn quèc ®Õn cuèi n¨m 1997 lµ kho¶ng 1,37 triÖu ha.

B¶ng 8. Tæng diÖn tÝch rõng trång tÝnh theo n¨m (ha)

Cïng víi viÖc ®æi míi chÝnh s¸ch phôc håi rõng trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, rõng trång t¨ng ë tÊt c¶ c¸c vïng sinh th¸i kÓ c¶ rõng phßng hé, rõng ®Æc dông vµ rõng s¶n xuÊt (B¶ng 9).

B¶ng 9. DiÖn tÝch rõng trång ë c¸c vïng sinh th¸i kh¸c nhau
trong nh÷ng n¨m 1976-1995 (§¬n vÞ: 1000 ha)

9.3. §¸nh gi¸ viÖc thùc hiÖn

MÆc dï ®· cã nh÷ng tiÕn bé ®¸ng kÓ trong trång rõng nh­ ®· chØ ra trong B¶ng 9, nh­ng viÖc trång rõng vÉn tôt hËu so víi c¸c môc tiªu kÕ ho¹ch ®Ò ra do mét sè nh©n tè nh­ thiÕu vèn, qu¶n lý vµ b¶o vÖ ch­a tèt. Tèc ®é trång l¹i rõng vÉn thÊp, møc t¨ng tr­ëng cña rõng trång vÉn cßn xa míi ®¹t yªu cÇu (chØ kho¶ng 8 mÐt khèi trªn mét ha mét n¨m; MOF, 1995a).

Lµ mét phÇn cña toµn bé tµi nguyªn rõng, rõng trång hiÖn t¹i chØ chiÕm mét phÇn t­¬ng ®èi nhá trong s¶n xuÊt gç, nh­ng tiÒm n¨ng cña rõng trång trong viÖc ®¸p øng nhu cÇu t­¬ng lai cña gç c«ng nghiÖp, gç lµm cñi l¹i cã tÇm quan träng lín. ChÝnh phñ cho r»ng rõng trång ®ãng vai trß quan träng trong viÖc lµm gi¶m ¸p lùc khai th¸c kh«ng bÒn v÷ng lªn rõng tù nhiªn vµ cung cÊp c¸c nguån gç gÇn n¬i d©n c­ ®«ng ®óc.

Trªn thùc tÕ, th­êng khã kh¨n trong viÖc ®¸nh gi¸ chung mang tÝnh tæng qu¸t c¸c ho¹t ®éng phôc håi rõng; tuy nhiªn còng cã thÓ ®­a ra mét sè ®iÓm chung. Nh÷ng ®iÓm sau ®©y ®­îc dùa trªn tµi liÖu cña Bé NN & PTNT, 1996, 1998; Phan Nguyªn Hång, 1994; STRAP,1995, 1996; TrÇn §×nh §µn, 1995:

• Tr­íc ®©y, c¸c loµi c©y ®­îc dïng ®Ó trång rõng phÇn lín lµ c¸c loµi c©y nhËp néi cã kh¶ n¨ng t¨ng tr­ëng nhanh nh­ B¹ch ®µn, th«ng Caribaea vµ Keo. C¸c loµi c©y nµy cã kh¶ n¨ng sinh tr­ëng trªn ®Êt bÞ xãi mßn vµ b¹c mµu, nh­ng n¨ng suÊt cña chóng rÊt thÊp do chÊt l­îng h¹t gièng vµ c©y con kÐm vµ c¶ kü thuËt trång kÐm.
• C¸c khu rõng chñ yÕu lµ thuÇn mét loµi vµ lÆp l¹i nhiÒu lÇn. §ã lµ lý do t¹i sao ®Êt ë c¸c khu rõng trång nµy cã xu h­íng bÞ b¹c mµu vµ bÞ tho¸i ho¸.
• Phôc håi rõng ®· thµnh c«ng trong viÖc t¸i phñ xanh ®Êt trèng vµ c¶i thiÖn m«i tr­êng còng nh­ cung cÊp nguån gç kÝch th­íc nhá nh­ nguyªn liÖu th« cho c«ng nghiÖp vµ cho thu nhËp b»ng tiÒn (vÝ dô nh­ quÕ). Tuy nhiªn, phôc håi rõng ®Ó cã c©y gç kÝch th­íc lín b»ng c¸ch sö dông c¸c loµi c©y b¶n ®Þa (nh­ lim vµ l¸t) chØ thµnh c«ng trªn nh÷ng diÖn tÝch nhá.
• Phôc håi rõng nhiÖt ®íi chØ míi thµnh c«ng ë c¸c ®iÓm tr×nh diÔn chø ch­a ë quy m« lín.
• Trång c¸c loµi c©y nh­ Hopea odorata, dÇu-Dipterocarpus vµ tÕch-Tectona grandis ®· thµnh c«ng trªn ®Êt ®á bazan vµ ®Êt x¸m mµu cña cao nguyªn Trung bé vµ §ång b»ng s«ng Mª K«ng.
• Mét sè thµnh c«ng ®· ®¹t ®­îc trong viÖc phôc håi rõng ngËp mÆn nh­ rõng ®­íc ë ch©u thæ s«ng Mª K«ng, vµ ë rõng ven biÓn CÇn Giê vµ thµnh phè Hå ChÝ Minh.

10. Th¶o luËn

X¸c ®Þnh ®­îc tÇm quan träng cña rõng trong viÖc ph¸t triÓn kinh tÕ, x· héi vµ m«i tr­êng, ChÝnh phñ ®· ban hµnh mét lo¹t c¸c chÝnh s¸ch vÜ m« ®Ó b¶o tån nh÷ng diÖn tÝch cña rõng cßn sãt l¹i vµ sù ®a d¹ng sinh häc cña chóng. ChiÕn l­îc cña ViÖt Nam trong viÖc b¶o tån vµ sö dông nguån tµi nguyªn sinh häc ®· ®­îc c«ng bè trong ChiÕn l­îc b¶o tån Quèc gia (1984) vµ tiÕp tôc ph¸t triÓn trong KÕ ho¹ch Hµnh ®éng Rõng NhiÖt ®íi (1991), LuËt Ph¸t triÓn vµ B¶o vÖ rõng (1991), KÕ ho¹ch Quèc gia vÒ M«i tr­êng vµ Ph¸t triÓn BÒn v÷ng (1991) vµ LuËt B¶o vÖ M«i tr­êng (1993). ChiÕn l­îc nµy tËp trung x©y dùng l©m nghiÖp x· héi bÒn v÷ng, t¨ng c­êng trång c©y g©y rõng vµ gi¶m dÇn sù phô thuéc vµo rõng tù nhiªn, b¶o tån trªn nguyªn vÞ (in situ) hÖ sinh th¸i rõng cña c¸c V­ên quèc gia vµ Khu B¶o tån Thiªn nhiªn, cung cÊp ®µo t¹o c¸n bé lµm c«ng t¸c b¶o tån, n©ng cao nhËn thøc cña x· héi vÒ hËu qu¶ cña viÖc mÊt rõng vµ mÊt ®a d¹ng sinh häc cña rõng, khuyÕn khÝch ng­êi d©n tham gia tÝch cùc c¸c ho¹t ®éng b¶o tån vµ b¶o vÖ rõng, vµ më réng hîp t¸c quèc tÕ trong viÖc thùc hiÖn c¸c dù ¸n b¶o tån.

Sù ph¸t triÓn cña ngµnh L©m nghiÖp vµ phôc håi rõng trong nh÷ng n¨m võa qua nhê ¶nh h­ëng m¹nh mÏ cña sù ®æi míi hÖ thèng kinh tÕ. §Æc biÖt, ngµnh L©m nghiÖp ®· ®ãng gãp vµo viÖc ph¸t triÓn mèi liªn hÖ chÆt chÏ gi÷a n«ng nghiÖp, l©m nghiÖp vµ thuû s¶n, nhÊt lµ ë c¸c vïng nói. Ngµnh L©m nghiÖp còng tham gia vµo viÖc x©y dùng ®­êng x¸ vµ c¸c c¬ së h¹ tÇng kh¸c ë miÒn Nói. Trong h¬n 30 n¨m qua, trªn 10.000 km ®­êng ®· ®­îc x©y dùng vµ 3.500 km kh¸c ®­îc n©ng cÊp, chñ yÕu lµ ë miÒn Nói. Trong giai ®o¹n Êy, kho¶ng 2 triÖu ng­êi ®· ®­îc hç trî ®Ó thay ®æi c¸ch thøc s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vµ kho¶ng 180.000 ha ®Êt ®· ®­îc dïng ®Ó s¶n xuÊt l­¬ng thùc hay trång c©y c«ng nghiÖp theo Ch­¬ng tr×nh §Þnh canh §Þnh c­.

HiÖn t­îng rõng tiÕp tôc bÞ mÊt ®· thóc ®Èy c¸c nhµ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch xem xÐt c¸ch thøc chuyÓn giao tr¸ch nhiÖm trång, b¶o vÖ vµ qu¶n lý rõng cho c¸c hé gia ®×nh vµ c¸c tæ chøc trong x· héi. C¸c s¸ng kiÕn nh­ ch­¬ng tr×nh 327/556 vµ tiÕp theo lµ Ch­¬ng tr×nh 5 triÖu ha lµ c«ng cô chÝnh ®Ó thùc hiÖn chÝnh s¸ch ph¸t triÓn vµ b¶o vÖ rõng.

C¸c L©m tr­êng quèc doanh ®­îc khuyÕn khÝch ®Èy m¹nh qu¸ tr×nh ®æi míi ph­¬ng thøc qu¶n lý nh»m n©ng cao hiÖu qu¶ ho¹t ®éng. NhiÒu L©m tr­êng ®· thay ®æi nhiÖm vô tõ sö dông ®Êt víi môc tiªu duy nhÊt vµ chñ yÕu lµ khai th¸c gç sang sö dông ®a môc tiªu (l©m nghiÖp, n«ng nghiÖp vµ kÕt hîp nghÒ c¸). Cïng víi viÖc ký hîp ®ång sö dông ®Êt rõng víi c¸c gia ®×nh sinh sèng trong vïng, c¸c L©m tr­êng dÇn dÇn gi¶m ¶nh h­ëng trùc tiÕp cña hä lªn viÖc sö dông ®Êt. Cho ®Õn nay, h­íng ®æi míi tæ chøc vµ c¬ chÕ qu¶n lý L©m tr­êng quèc doanh ®· ®­îc lµm râ theo QuyÕt ®Þnh sè 187/1999/Q§-TTg ngµy16 th¸ng 9 n¨m 1999 cña ChÝnh phñ. C¸c L©m tr­êng ph¶i tù s¸ng t¹o ®Ó thùc hiÖn vai trß cña m×nh nh­ lµ ng­êi h­íng dÉn qu¶n lý l©m nghiÖp céng ®ång. §iÒu nµy ®ßi hái ph¶i thay ®æi vai trß cña c¸c c¸n bé l©m tr­êng vµ sÏ hoµn toµn kh¸c so víi vai trß kü thuËt truyÒn thèng tr­íc kia cña hä.

Trong c¸c ch­¬ng tr×nh trång c©y g©y rõng tr­íc ®©y, c¸c kü thuËt trång phÇn lín ch­a ®­îc chó ý ®Çy ®ñ vµ sù ®Çu t­ rÊt Ýt ái, c¸c loµi c©y ch­a phï hîp vµ chÊt l­îng h¹t gièng cßn thÊp. §iÒu ®ã ®· dÉn ®Õn c¸c kÕt qu¶ kh«ng cao (tû lÖ sèng sãt d­íi 50%), tèc ®é t¨ng tr­ëng thÊp vµ hay bÞ s©u bÖnh. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, c¸c nguyªn t¾c ®· ®­îc ph¸t triÓn ®Ó c¶i thiÖn sù phï hîp cña c¸c loµi c©y víi n¬i trång cïng víi sù chó ý h¬n ®Õn kü thuËt trång, kÕt qu¶ lµ tû lÖ sèng sãt ®· lªn ®Õn 70%. Tuy nhiªn, cÇn ph¶i chó ý nhiÒu h¬n n÷a ®Õn c¸c khÝa c¹nh kü thuËt trong phôc håi rõng.

Trong khi cã rÊt nhiÒu tiÕn bé vµ c¶i tiÕn trong c¸c khÝa c¹nh chÝnh s¸ch vµ kü thuËt trong phôc håi rõng, th× cßn nhiÒu vÊn ®Ò vÒ x· héi vµ tæ chøc thÓ chÕ cÇn ph¶i ®­îc chó träng gi¶i quyÕt.

Cã lÏ ®iÒu quan träng nhÊt lµ vÊn ®Ò kh¶ n¨ng ®­îc tiÕp cËn vµ quyÒn sö dông ®èi víi c¸c s¶n phÈm rõng. Trong lÜnh vùc n«ng nghiÖp, viÖc giao ®Êt cho n«ng d©n tõ n¨m 1988 ®· ®­a ®Õn kÕt qu¶ lµ t¨ng n¨ng suÊt nhanh chãng. ChÝnh phñ ®· ph¸t triÓn chÝnh s¸ch, ph­¬ng ph¸p vµ ¸p dông c¸c thµnh tùu ®¹t ®­îc trong giao ®Êt n«ng nghiÖp ®èi víi ®Êt L©m nghiÖp, nh­ng viÖc thùc hiÖn chÝnh s¸ch nµy cßn cã nh÷ng ®iÒu bÊt cËp. Mét phÇn lµ do c¸c m©u thuÉn vÉn cßn tån t¹i gi÷a chÝnh quyÒn së t¹i vµ c¸c céng ®ång trong viÖc sö dông ®Êt rõng cho c¸c môc ®Ých kh¸c nhau, ®Æc biÖt lµ ë c¸c vïng nói n¬i sinh sèng cña ®ång bµo d©n téc thiÓu sè.

Theo quan ®iÓm cña 3 triÖu ng­êi sèng du canh du c­, rõng vÉn lµ nguån ®Êt mÇu mì ®Ó trång c¸c lo¹i c©y l­¬ng thùc thiÕt yÕu. Trong khi ®ã, LuËt B¶o vÖ vµ Ph¸t triÓn rõng l¹i cÊm ph¸ rõng ®Ó s¶n xuÊt du canh. Do kh«ng cã con ®­êng nµo kh¸c ®Ó ®¸p øng nhu cÇu l­¬ng thùc, thùc phÈm hµng ngµy, nªn ng­êi d©n buéc ph¶i chÆt ph¸ rõng. §èi víi nh÷ng ng­êi du canh, viÖc giao ®Êt rõng nh­ hiÖn t¹i ®ang tiÕn hµnh cã rÊt Ýt gi¸ trÞ. Theo hÖ thèng canh t¸c truyÒn thèng, n«ng d©n cã thÓ ph¸t rõng ®Ó trång trät trªn c¬ së quay vßng ngay c¶ nÕu nã ®i ng­îc l¹i víi luËt cña Nhµ n­íc. B»ng c¸ch nhËn mét diÖn tÝch ®Êt t­¬ng ®«i nhá hÑp th«ng qua viÖc giao ®Êt chÝnh thøc vµ giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt t­¬ng øng, n«ng d©n sÏ mÊt quyÒn tù do truyÒn thèng cña m×nh vµ ph¶i dïng mét kho¶nh ®Êt Êy canh t¸c liªn tôc, vµ v× thÕ ®é mÇu mì cña ®Êt bÞ gi¶m ®i nhanh chãng. Vµ cuèi cïng ng­êi d©n trë nªn nghÌo khæ h¬n.

Theo c¸c tiªu chuÈn ph©n lo¹i ®Êt hiÖn hµnh, ®Êt ®åi nói kh«ng cã rõng th­êng ®­îc ph©n lo¹i lµ "®Êt ch­a sö dông". §iÒu nµy hoµn toµn kh«ng trïng hîp víi c¸ch nh×n cña ng­êi d©n vïng cao. §èi víi hä, ®Êt ®ã thùc tÕ lµ vÉn ®­îc sö dông vµ n»m d­íi quyÒn qu¶n lý cña mét ng­êi chñ cô thÓ. ë ®ã th­êng cã sù s¾p xÕp vµ thõa nhËn t¹i ®Þa ph­¬ng ®Ó chØ ®¹o viÖc ph©n bæ ®Êt cho trång trät vµ sö dông ®Êt rõng cho c¸c môc ®Ých kh¸c.V× vËy, rõng ®­îc coi nh­ lµ tµi s¶n cña céng ®ång h¬n lµ nguån tµi nguyªn tù do. Tuy nhiªn, c¸ch tiÕp cËn cña ChÝnh phñ vÒ viÖc giao ®Êt l¹i Ýt khi thõa nhËn sù tån t¹i c¸c quy ®Þnh cña ®Þa ph­¬ng kiÓu nµy. Mét trong nh÷ng th¸ch thøc lín lµ viÖc ®­a hai c¸ch tiÕp cËn ®ã (cña céng ®ång vµ cña ChÝnh phñ) ®Õn viÖc cïng nhau ph©n bæ c¸c nguån tµi nguyªn vµ sö dông chóng vµ mang l¹i c¸c kÕt qu¶ hai bªn cïng cã lîi.

Mét t×nh huèng kh¸c x¶y ra khi ng­êi d©n kh«ng sèng trªn ®Êt truyÒn thèng xa x­a cña hä mµ ph¶i chuyÓn ®Õn vïng ®Êt míi, ®Æc biÖt lµ n¬i cã c¸c céng ®ång nhiÒu d©n téc kh¸c nhau. Trong c¸c tr­êng hîp nh­ vËy Ýt khi c¸c hÖ thèng ph©n chia vµ sö dông tµi nguyªn truyÒn thèng tiÕp tôc tån t¹i ®­îc.Khi ®ã rõng cã xu h­íng bÞ coi lµ nguån tµi nguyªn tù do. §iÒu ®ã dÉn ®Õn viÖc khai th¸c kiÖt tµi nguyªn rõng ®Ó ®¸p øng c¸c nhu cÇu tr­íc m¾t. KÕt qu¶ lµ rõng bÞ lµm tho¸i ho¸ vµ xuèng cÊp nhanh chãng.

Mét lý do quan träng kh¸c ®èi víi nh÷ng vÊn ®Ò hiÖn t¹i lµ, kh¸c víi ®iÒu kiÖn cña ®Êt n«ng nghiÖp, ChÝnh phñ ch­a hoµn chØnh ph­¬ng ph¸p vµ kü thuËt qui ho¹ch sö dông ®Êt vµ giao ®Êt cã sù tham gia tÝch cùc cña céng ®ång ®Þa ph­¬ng. HiÖn nay, viÖc giao ®Êt rõng nãi chung míi chØ thùc hiÖn mét c¸ch c¬ häc bëi c¸c c¬ quan liªn quan ®Õn viÖc giao ®Êt giao rõng tiÕn hµnh c«ng viÖc nµy ®ang cßn cã rÊt Ýt hoÆc ch­a cã sù tham gia cña céng ®ång. V× sù réng lín cña nhiÖm vô, cÇn thiÕt ph¶i nhanh chãng ph¸t triÓn c¸c c«ng cô vµ kü thuËt t­¬ng ®èi rÎ ®Ó cã thÓ ¸p dông trong giao ®Êt vµ qui ho¹ch sö dông ®Êt.

11. Tµi liÖu tham kh¶o

Bé KHCN &MT, 1998. B¸o c¸o hiÖn tr¹ng m«i tr­êng ViÖt Nam n¨m 1998: HiÖn tr¹ng tho¸i ho¸ tµi nguyªn rõng, TËp 3.

Bé L©m nghiÖp, 1984. ChØ thÞ sè 29-CT-/TU/1984: §Èy m¹nh giao ®Êt, giao rõng, x©y dùng rõng vµ tæ chøc kinh doanh theo ph­¬ng thøc N«ng-l©m kÕt hîp. Nhµ XB N«ng nghiÖp. Hµ Néi, 1984.