Kh¾c phôc sù tho¸i ho¸ rõng nhiÖt ®íi:

Trång nhiÒu loµi c©y hay chØ trång nhiÒu c©y cïng loµi

Tãm t¾t

Nh÷ng vïng rõng nhiÖt ®íi réng lín ®ang bÞ tho¸i ho¸ nh­ng ch­a cã nh÷ng biÖn ph¸p thÝch hîp ®Ó phôc håi ®a d¹ng sinh häc ë nh÷ng khu vùc nµy. C¸c nhµ qu¶n lý th­êng buéc ph¶i lùa chän gi÷a phôc håi ®a d¹ng sinh häc cho mét diÖn tÝch nhá b»ng c¸ch trång mét sè l­îng lín c¸c loµi c©y, hay thay thÕ phôc håi n¨ng suÊt trªn mét diÖn réng b»ng c¸ch trång mét sè l­îng lín c©y cïng mét loµi. Trªn thùc tÕ, cã nhiÒu lùa chän h¬n vµ ë ®©y t«i xem xÐt l¹i mét sè ph­¬ng ¸n cã thÓ dïng ®Ó ®Èy m¹nh viÖc kh«i phôc rõng trªn qui m« lín còng nh­ mét sè c©n b»ng c¸c yÕu tè kh¸c nhau cÇn ph¶i lµm ®Ó ®¹t ®­îc sù kÕt hîp tèt nhÊt. C¸ch trång nhiÒu loµi c©y víi mËt ®é cao ®· cho c¸c kÕt qu¶ høa hÑn. Tuy nhiªn, th­êng th× khã thùc hiÖn trªn nh÷ng diÖn tÝch réng lín do khã thu thËp ®­îc ®ñ l­îng h¹t cña nhiÒu loµi vµ còng do chi phÝ cao. Mét gi¶i ph¸p lµ trång Ýt loµi nh­ng víi mËt ®é t­¬ng tù. Gi¶i ph¸p nµy tr¸nh ®­îc nh÷ng khã kh¨n vÒ h¹t gièng vµ chi phÝ th«ng th­êng gi¶m xuèng nÕu h¹t ®­îc gieo th¼ng. §a d¹ng sinh häc sau ®ã cã thÓ ®­îc phôc håi khi qu¸ tr×nh diÔn thÕ b¾t ®Çu nÕu rõng nguyªn sinh ë gÇn vµ c¸c loµi thùc vËt, ®éng vËt tõ c¸c khu vùc ®ã cã kh¶ n¨ng x©m chiÕm vïng c©y ®­îc trång. Gi¶i ph¸p thø ba lµ trång rõng kinh tÕ thuÇn loµi. Trong gi¶i ph¸p nµy c¸c kü thuËt l©m sinh truyÒn thèng th­êng kh«ng quan t©m ph¸t triÓn ®a d¹ng sinh häc, nh­ng trång xen c¸c loµi c©y gç hoÆc trång xen c¸c loµi c©y kinh tÕ kh¸c d­íi t¸n rõng lµ nh÷ng biÖn ph¸p cã thÓ mang l¹i hiÖu qu¶ kinh tÕ n©ng cao s¶n l­îng còng nh­ mét vµi kh¶ n¨ng vÒ ®a d¹ng sinh häc, c¶nh quan. Cuèi cïng, cã thÓ trång c©y g©y rõng trªn nh÷ng diÖn tÝch réng lín ®· bÞ tho¸i ho¸ b»ng viÖc trång th­a theo kiÓu "c©y cho chim ®Ëu" th­êng ®­îc ¸p dông ë nhiÒu vïng hoang m¹c. NÕu xung quanh khu vùc nµy cßn cã rõng tù nhiªn, th× nh÷ng loµi c©y cã h¹t ph¸t t¸n bëi chim sÏ b¾t ®Çu x©m nhËp. Mçi mét c¸ch tiÕp cËn kÓ trªn ®Òu cã ­u ®iÓm vµ nh­îc ®iÓm cña nã phô thuéc vµo c¸c ®iÒu kiÖn sinh th¸i chÝnh vµ ®iÒu kiÖn kinh tÕ x· héi cho kh«i phôc rõng.

1. Giíi thiÖu

Quy m« tho¸i ho¸ rõng vµ suy gi¶m ®a d¹ng sinh häc rõng nhiÖt ®íi trªn thÕ giíi ®· thu hót sù chó ý réng r·i (Brown and Lugo, 1994; Elliott et al., 1995; Grainger, 1988; Lugo, 1988; Parrotta et al., 1997a; Uhl, 1988). ë mét sè n¬i rõng nguyªn sinh ®· hoµn toµn v¾ng bãng vµ thay vµo ®ã lµ ®ång cá. ë mét sè n¬i kh¸c nhiÒu loµi c©y ban ®Çu cã thÓ cßn sãt l¹i trong vïng nh­ng cÊu tróc vµ sinh khèi cña rõng ®· bÞ thay ®æi c¬ b¶n. Tuy nhiªn, cã rÊt Ýt sù nhÊt trÝ chung lµ mét vµi h×nh thøc phôc håi rõng ph¶i ®­îc thùc hiÖn ë nh÷ng vïng ®Êt bÞ tho¸i ho¸ nµy. Tuy nhiªn, Ýt cã sù nhÊt trÝ h¬n nhiÒu vÒ viÖc ph¶i tiÕn hµnh nh­ thÕ nµo. Trong mét sè hoµn c¶nh, c¸c céng ®ång d©n c­ ®· tiÕn hµnh mét sè ho¹t ®éng hç trî cho qu¸ tr×nh t¸i sinh tù nhiªn nh­ nhæ cá, ®Æt ra c¸c biÖn ph¸p b¶o tån ®Êt vµ x©y dùng t­êng ng¨n sóc vËt hay hµo ch¾n (Bhattacharya, 1998; Cohen et al., 1995; Gilmour, 1990; Gilmour et al., 1990). ë nh÷ng n¬i sù tho¸i ho¸ cã qui m« lín h¬n, nhiÒu lo¹i h×nh phôc håi rõng ®· ®­îc ®Ò nghÞ víi môc ®Ých t¸i lËp l¹i ®a d¹ng sinh häc vµ c¸c chøc n¨ng ban ®Çu cña hÖ sinh th¸i (Goosem and Tucker, 1995; Kooyman, 1996; Miyawaki, 1993l; Tucker and Murphy, 1997). Mét sè c¸ch tiÕp cËn trång c©y g©y rõng trªn cho kÕt qu¶ høa hÑn kh¶ quan, nh­ng trªn thùc tÕ chóng qu¸ ®¾t khi thùc hiÖn trªn nh÷ng khu vùc réng lín. Th«ng th­êng h¬n, phôc håi ®­îc thùc hiÖn b»ng c¸ch trång rõng thuÇn loµi ®Ó kh«i phôc n¨ng suÊt vµ ®¹t ®­îc mét sè lîi Ých kinh tÕ nh­ng còng cã thÓ ®em l¹i mét vµi lîi Ých trong viÖc b¶o vÖ l­u vùc ®Çu nguån (Bruinjzeel, 1997; Appanah and Weinland, 1993).

Tuy nhiªn, cßn cã gi¶i ph¸p thø ba lµ kÕt hîp gi÷a hai th¸i cùc trªn. §ã lµ viÖc kh«i phôc l¹i mét phÇn, kh«ng ph¶i toµn bé, ®a d¹ng sinh häc nguyªn thuû còng nh­ c¶i thiÖn n¨ng suÊt cña ®Êt bÞ tho¸i ho¸. Sù thay ®æi nµy cho kh¶ n¨ng kh«i phôc Ýt nhÊt lµ mét phÇn ®a d¹ng sinh häc ®· bÞ mÊt trªn mét diÖn réng h¬n nhiÒu (Lamb, 1998).

Ba gi¶i ph¸p nµy cã thÓ lµ ®¹i diÖn cho sù lùa chän gi÷a nhiÒu sù kÕt hîp gi÷a hai yÕu tè. Hai yÕu tè ®ã lµ sè l­îng c¸c loµi ®­îc dïng ®Ó trång vµ mËt ®é cña c¸c c¸ thÓ ®­îc trång. ¦u ®iÓm cña viÖc trång sè l­îng lín c¸c loµi (vÝ dô nh­ tû lÖ ®a d¹ng sinh häc ban ®Çu cao) ë vïng ®Êt bÞ tho¸i ho¸ lµ sù ®a d¹ng c¸c loµi nhanh chãng t¨ng cao vµ d­êng nh­ lµ sù phøc hîp vÒ mÆt cÊu tróc còng ®­îc thóc ®Èy. §iÒu nµy cã thÓ lµm t¨ng sù phôc håi ®a d¹ng sinh häc hoang d· cã tr­íc ®ã. Nh­îc ®iÓm cña viÖc sö dông sè l­îng lín c¸c loµi kh¸c nhau lµ cã thÓ khã cã ®­îc h¹t gièng cña nhiÒu loµi c©y rõng nhiÖt ®íi vµ khã ­¬m trång mét sè l­îng lín. H¬n n÷a, sù ®a d¹ng loµi c©y trång cao cã thÓ lµm gi¶m s¶n l­îng th­¬ng phÈm hay thu nhËp kinh tÕ v× nã lµm gi¶m s¶n l­îng trªn mçi hecta cña c¸c loµi c©y cã gi¸ trÞ kinh tÕ cao ®­îc ­a chuéng nhÊt. ¦u ®iÓm cña viÖc trång mËt ®é cao lµ gióp cho viÖc lµm s¹ch cá nhanh chãng vµ còng cho s¶n l­îng ban ®Çu cao h¬n. Nh­îc ®iÓm râ nhÊt cña viÖc mËt ®é cao lµ gi¸ thµnh trång còng cao h¬n.

Trong mäi tr­êng hîp, ®iÒu kiÖn tiªn quyÕt cÇn thiÕt cho viÖc kh«i phôc rõng lµ nh÷ng gi¶i ph¸p ph¶i ®­îc ng­êi chñ ®Êt hay ng­êi sö dông ®Êt chÊp nhËn vµ c¸c ho¹t ®éng g©y t¸c h¹i (®èt rõng, ch¨n th¶ gia sóc, khai th¸c gç,v.v.) ph¶i ngõng hay bÞ cÊm. Sau ®ã, vïng ®Êt ®­îc ®Ó t¸i sinh tù nhiªn th«ng qua c¸c qu¸ tr×nh diÔn thÕ th«ng th­êng hay tèc ®é håi phôc cã thÓ ®­îc ®Èy nhanh b»ng c¸ch trång l¹i. ë ®©y xem xÐt l¹i mét sè nÐt chÝnh cña c¸c gi¶i ph¸p t¸i sinh rõng ®· ®­îc ¸p dông ®Ó ®Èy nhanh qu¸ tr×nh phôc håi ë c¸c vïng ®Êt nhiÖt ®íi tho¸i ho¸. Chóng thay ®æi c¶ vÒ sè l­îng c¸c loµi ®­îc trång vµ c¶ mËt ®é trång. Hoµn c¶nh sö dông vµ c¸c vÊn ®Ò cßn tån t¹i ®èi víi mçi gi¶i ph¸p còng ®­îc xem xÐt. C¸c gi¶i ph¸p kh¸c nhau ®­îc tæng kÕt trong B¶ng 1 vµ mèi liªn hÖ gi÷a sè l­îng loµi ®­îc dïng vµ mËt ®é trång trong mçi gi¶i ph¸p ®­îc thÓ hiÖn trªn H×nh 1.

2. Kh«i phôc hÖ sinh th¸i b»ng c¸ch trång nhiÒu loµi c©y víi mËt ®é cao

2.1. Ph­¬ng ph¸p

Trång nhiÒu loµi c©y víi mËt ®é cao ®· ®­îc dïng ®Ó t¸i t¹o l¹i ®a d¹ng sinh häc ë c¸c vïng ®Êt nhiÖt ®íi bÞ tho¸i ho¸ nÆng ë c¸c n¬i cã l­îng m­a lín mµ chØ cßn mét sè Ýt c©y nguyªn thuû cßn sãt l¹i (nhãm A ë H×nh 1). Môc ®Ých s©u xa lµ ®Ó kh«i phôc ®iÒu kiÖn tr¹ng th¸i ban ®Çu (tøc lµ chuyÓn tõ vÞ trÝ B ®Õn vÞ trÝ A trªn H×nh 2). BiÖn ph¸p th«ng th­êng ®Ó lµm s¹ch cá lµ tÝch cùc ch¨m sãc hay dïng thuèc trõ cá, sau ®ã trång c¸c c©y non cña nhiÒu loµi kh¸c nhau (Goosem and Tucker, 1995; Kooyman, 1996; Miyawaki, 1993; Tucker and Murphy, 1997). TÊt c¶ c¸c loµi c©y ®­îc trång cïng lóc víi mËt ®é tíi 3000 c©y/ha vµ cá bÞ khèng chÕ cho ®Õn khi c©y khÐp t¸n. C©y non ph¶i ®­îc nhiÔm rÔ ngay tõ khi trong v­ên ­¬m. Do hiÕm khi cã thÓ t¸i trång tÊt c¶ c¸c loµi c©y b¶n ®Þa ®· cã tõ tr­íc, nªn ng­êi ta th­êng tËp trung trång c¸c loµi c©y lín nhanh cã thÓ nhanh chãng ph¸t triÓn thµnh rõng nh­ng còng bao gåm c¶ c¸c loµi c©y ph¸t t¸n kÐm, Ýt cã kh¶ n¨ng x©m lÊn tõ c¸c khu rõng nguyªn sinh l©n cËn hiÖn cßn sãt l¹i trong vïng c¶nh quan. C¸c loµi c©y kh¸c cã thÓ bao gåm c¶ c¸c loµi cã h×nh thøc sèng t­¬ng ph¶n (®Ó ®Èy nhanh sù phøc hîp cÊu tróc), c¸c loµi c©y gi÷ ®¹m ®Ó t¨ng ®é ph× nhiªu cho ®Êt hay c¸c loµi c©y quyÕn rò chim nh­ c¸c c©y hä sung (Lamb et al., 1997). Mét sè nghiªn cøu thÝ nghiÖm ®· trång tíi 80 loµi c©y trªn mçi lËp ®Þa (Parrotta et al., 1997b; Tucker and Murphy, 1997).

B¶ng 1. Tãm t¾t mét sè c¸ch tiÕp cËn trång c©y g©y l¹i rõng dïng ®Ó chèng tho¸i ho¸

ë c¸c khu vùc ®Êt bÞ tho¸i ho¸ do khai th¸c má c¸ch tiÕp cËn t­¬ng tù ®­îc sö dông ngo¹i trõ viÖc cÇn thiÕt chuÈn bÞ diÖn tÝch trång ë c¸c khu vùc ®ã (Brooks and Bell, 1984; Foster, 1985; Parrotta et al., 1997b). D­êng nh­ lµ ®· cã sù thµnh c«ng h¬n ë nh÷ng n¬i líp ®Êt mÆt ®· ®­îc chuyÓn ®i tr­íc khi khai th¸c má vµ ®­îc ®¸nh ®èng l¹i. Sau ®ã cã thÓ lÊy líp ®Êt mÆt ®ã phñ lªn ®Êt lé ra do khai th¸c má. Th«ng th­êng còng ph¶i lµm t¬i ®Êt ®Ó gi¶m sù nÐn ®Êt tr­íc khi trång. Th«ng th­êng còng cÇn ph©n bãn v× líp ®Êt phÝa d­íi kh«ng mÇu mì ®· cã thÓ bÞ ®­a lªn trªn khi khai th¸c má vµ b©y giê trë thµnh vïng mäc rÔ cña c©y míi trång. ViÖc trång c©y ë c¸c vïng ®Êt má nµy cã thÓ thùc hiÖn b»ng c¸ch trång c©y ­¬m nh­ng trong nhiÒu tr­êng còng cã thÓ trång th¼ng b»ng h¹t do ®Êt ë n¬i khai th¸c má ®· bÞ lé vµ t¹m thêi kh«ng cã cá d¹i.

KÕt qu¶ phôc håi c¸c quÇn thÓ loµi phong phó c¶ ë nh÷ng vïng cã l­îng m­a cao còng nh­ ë vïng nh÷ng rõng nhiÖt ®íi vµ ¸ nhiÖt ®íi kh« h¹n theo mïa b»ng nh÷ng kü thuËt trªn ®· chøng tá rÊt cã triÓn väng vµ nh÷ng kiÓu rõng ®a d¹ng míi ®· ®­îc thiÕt lËp ë nhiÒu vïng sinh th¸i (vÝ dô Clusener Godt and Hadley, 1993; Foster, 1985; Kooyman, 1996; Parrotta et al., 1997b; Tucker and Murphy, 1997). HÇu hÕt c¸c dù ¸n kh«i phôc ®ã cßn t­¬ng ®èi míi vµ hÇu hÕt c¸c khu rõng míi nµy cßn thiÕu phÇn quan träng cña ®a d¹ng sinh häc nguyªn thñy. T¨ng thªm da d¹ng sinh häc tiÕp theo sÏ phô thuéc vµo sù huy ®éng phÇn cßn sãt l¹i cña céng ®ång rõng nguyªn thuû hiÖn vÉn cßn tån t¹i trªn vïng c¶nh quan.

H×nh 1. C¸c s¬ ®å trång rõng cã thÓ ®­îc thÓ hiÖn b»ng c¸c c«ng thøc kÕt hîp kh¸c nhau mËt ®é trång rõng víi sù phong phó vÒ loµi. Nhãm A cã nhiÒu loµi ®­îc trång víi mËt ®é cao; nhãm B cã Ýt loµi h¬n víi mËt ®é trång cao; s¬ ®å trång rõng kinh tÕ nhãm C bao gåm mét d¶i kÕt hîp trong khi trång th­a cña nhãm D th«ng th­êng chØ bao gåm mét sè l­îng h¹n chÕ c¸c loµi.

2.2 C¸c vÊn ®Ò

Th«ng th­êng th× kh«ng thÓ phôc håi hoµn toµn c¸c loµi c©y ban ®Çu cã thÓ ®· cã mÆt ë vïng rõng nhiÖt ®íi, ngay c¶ khi viÖc nhËn d¹ng chóng ®· ®­îc biÕt ®Õn. VÝ dô nh­ sè l­îng c¸c loµi c©y cã thÓ ®­îc trång l¹i th­êng Ýt h¬n kho¶ng 50% sè loµi c©y cã lóc ban ®Çu, mµ trong nhiÒu khu rõng nhiÖt ®íi tæng sè loµi th­êng lµ kho¶ng vµi tr¨m. §¬n gi¶n v× viÖc thu h¸i h¹t cña mét sè l­îng loµi c©y lín nh­ vËy lµ rÊt khã, nhÊt lµ phÇn lín sè loµi c©y ®ã chØ ®­îc ®¹i diÖn b»ng vµi c¸ thÓ trªn mét hecta rõng tù nhiªn. T­¬ng tù nh­ vËy, trong nhiÒu tr­êng hîp rõng nhiÖt ®íi, th«ng th­êng kh«ng thÓ hç trî trùc tiÕp sù x©m nhËp cña c¸c loµi c©y cã d¹ng sèng kh¸c nh­ thùc vËt biÓu sinh cã m¹ch hay c¸c loµi ®éng vËt hoang d·. §iÒu ®ã cã nghÜa lµ sÏ thu ®­îc kÕt qu¶ ng¾n h¹n (cã x¸c xuÊt lín h¬n) t­¬ng øng víi ®iÓm F trªn H×nh 2; ë ®iÓm ®ã sù håi phôc cÊu tróc rõng phÇn lín ®· hoµn tÊt nh­ng sù ®a d¹ng sinh häc ban ®Çu vÉn ch­a ®¹t ®­îc. §iÒu nµy cã thÓ x¶y ra theo thêi gian cïng víi sù x©m nhËp tiÕp tôc cña c¸c loµi c©y cßn sãt l¹i trong rõng nguyªn sinh gÇn kÒ.

Tèc ®é t¸i x©m nhËp tiÕp theo x¶y ra thùc tÕ phô thuéc vµo kho¶ng c¸ch ®Õn rõng nguyªn sinh cßn sãt l¹i ë ®©u ®ã trong vïng c¶nh quan vµ møc ®é c¸c loµi c©y hay ®éng vËt ban ®Çu cßn sãt l¹i trong rõng. Trong tr­êng hîp ®èi víi c©y, ®iÒu ®ã cßn phô thuéc vµo sù h÷u hiÖu cña c¸c nh©n tè ph©n t¸n h¹t gièng kh¸c nhau. Kho¶ng c¸ch ®Õn c¸c nguån gièng cµng xa th× cµng lµm chËm qu¸ tr×nh t¸i x©m nhËp ®iÒu ®ã còng cã nghÜa lµ sù kh«i phôc c¶nh quan bÞ tho¸i ho¸ trÇm träng cµng khã thµnh c«ng hoµn toµn (Wunderle, 1997). ë c¸c vïng Ýt bÞ tho¸i ho¸ h¬n, n¬i mµ kho¶ng c¸ch ph©n t¸n kh«ng lín l¾m mét vµi loµi cã thÓ t¸i x©m lÊn mét c¸ch t­¬ng ®èi nhanh chãng h¬n so víi c¸c loµi kh¸c, nhÊt lµ ®éng vËt, cã thÓ ®ßi hái sù ph¸t triÓn ®iÒu kiÖn riªng biÖt (vÝ dô nh­ mét vµi møc ®é cÊu tróc phøc hîp nhÊt ®Þnh) tr­íc khi sù t¸i lÊn chiÕm x¶y ra (Parrotta et al., 1997b). Cã thÓ thùc hiÖn nh÷ng cè g¾ng cã tÝnh to¸n ®Ó v­ît qua c¸c trë ng¹i ë nh÷ng n¬i mµ môc tiªu cña viÖc kh«i phôc lµ t¸i ®­a vµo c¸c loµi ®éng thùc vËt riªng biÖt, hiÕm vµ nguy cÊp.

Trong bÊt cø ch­¬ng tr×nh t¸i sinh rõng nµo, c¸c loµi th­êng ®­îc chän ®Ó trång trªn c¬ së mét vµi tiªu chuÈn (vÝ dô nh­ c¸c loµi cè ®Þnh ®¹m, c¸c loµi ph¸t t¸n kÐm cã qu¶ to, c¸c loµi hiÕm vµ nguy cÊp, v.v...) vµ sö dông viÖc xem xÐt thùc tÕ, vÝ dô nh­ s½n cã h¹t. Tuy nhiªn, th­êng th× cã Ýt c¸c chØ dÉn cho biÕt c¸c c©y ®ã ph¶i trång ë mËt ®é nµo. NhiÒu dù ¸n kh«i phôc rõng chñ yÕu dïng c¸c loµi c©y l©u n¨m, c¸c loµi c©y thø cÊp hay c¸c loµi c©y rõng thø sinh cña nh÷ng giai ®o¹n cuèi cña qu¸ tr×nh diÔn thÕ. MËt ®é c©y ®­îc trång th­êng cho thÊy lµ sÏ nhiÒu c¸ thÓ bÞ lo¹i khái cuéc c¹nh tranh.

H×nh 2. Nh÷ng ®­êng cong tho¸i ho¸ vµ håi phôc hÖ sinh th¸i. HÖ sinh th¸i ban ®Çu ë ®iÓm A vµ sù tho¸i ho¸ dÉn nã ®Õn B cã ®a d¹ng sinh häc vµ tÝnh chÊt cÊu tróc suy gi¶m. C¸c t¸c ®éng tiÕp tôc cã thÓ dÉn ®Õn tiÕp tôc sù tho¸i ho¸ ®Õn ®iÓm C hay, nÕu kh«ng cßn nh÷ng t¸c ®éng nh­ vËy, nã cã thÓ b¾t ®Çu håi phôc th«ng qua qu¸ tr×nh diÔn thÕ håi phôc b×nh th­êng D. DiÖn tÝch bÞ tho¸i ho¸ cã thÓ thay thÕ b»ng trång rõng thuÇn loµi E, hay quÇn thÓ ®¹i diÖn cho mét phÇn hÖ sinh th¸i ban ®Çu F. MÆc dï sù kh«i phôc cÊu tróc cã thÓ hoµn tÊt nh­ng c¸c quÇn thÓ míi nµy kh«ng ®¹t ®­îc ®a d¹ng sinh häc ban ®Çu. Khai th¸c gç nÆng nÒ ë c¸c khu rõng nhiÖt ®íi lµ nguyªn nh©n g©y ra sù xuèng cÊp nghiªm träng cña cÊu tróc rõng nh­ng kh«ng nhÊt thiÕt g©y ra suy gi¶m ®a d¹ng sinh häc G. Sù phôc håi tù nhiªn cã thÓ x¶y ra qua thêi gian hoÆc nã cã thÓ ®­îc ®Èy nhanh b»ng viÖc trång lµm giµu rõng

Do h¹t cña c¸c loµi c©y nµy th«ng th­êng khã thu h¸i, nªn ng­êi ta thÝch dïng h¹t c¸c lo¹i c©y míi ng¾n ngµy dÔ kiÕm h¬n ®Ó "lÊp chç trèng" gi÷a c¸c loµi ®­îc thiÕt kÕ ®ã. MÆc dï vËy ®iÒu ®ã còng g©y ra nguy c¬ lµ mét vµi loµi cã thÓ t¹m thêi bÞ tiªu diÖt bëi c¸c loµi c©y míi mäc nhanh, c¸c loµi nguyªn sinh th­êng chÞu ®­îc bãng r©m kÐo dµi cho ®Õn lóc c¸c loµi c©y míi mäc nhanh chÕt ®i. HiÖn t¹i cã Ýt c¸c chØ dÉn lµm c¬ së cho tÝnh to¸n tû lÖ c¸c loµi c©y rõng nguyªn sinh hay tû lÖ c¸c loµi nguyªn sinh so víi c¸c loµi c©y míi vµ cÇn chó ý ®Õn viÖc gi¸m s¸t kÕt qu¶ cña c¸c ph­¬ng ph¸p thiÕt lËp rõng hiÖn t¹i. NhiÖm vô trë nªn khã kh¨n h¬n khi trång c¸c loµi kh«ng chÞu ®­îc bãng r©m.

Phôc håi rõng c¸c loµi c©y cã l¸ kh« cøng ë vïng ¸ nhiÖt ®íi Queensland sau khi khai th¸c má kim lo¹i nÆng (Rutile, zircon, v.v.) ban ®Çu ®­îc tiÕn hµnh b»ng c¸ch dïng 700 g/ha h¹t c©y keo (Acacia) ®Ó t¨ng nhanh hµm l­îng ®¹m cña ®Êt ®­îc thay thÕ (B¶ng 2). Trong c¸c thö nghiÖm ®Çu tiªn, tËp ®oµn c©y tiªn phong rÊt kh¶ quan vµ tÝnh ®a d¹ng cao ®· ®­îc thiÕt lËp. Nh­ng sau 10 n¨m, c©y keo b¾t ®Çu che bãng vµ lµm chÕt tÊt c¶ c¸c loµi kh¸c vµ do ®ã tÝnh ®a d¹ng loµi bÞ gi¶m m¹nh. HËu qu¶ lµ diÖn tÝch bÞ ch¸y khi nhiÒu c©y keo trë nªn giµ lµm t¸i sinh m¹nh mÏ cña h¹t c©y keo chøa trong ®Êt vµ duy tr× thÕ thuÇm loµi (mét loµi c©y). PhÐp thö ®óng-sai ®­îc ¸p dông ®Ó gi¶m l­îng h¹t c©y keo gieo xuèng chØ cßn 30g/ha. N¬i cã sö dông c¸c loµi c©y chÞu bãng r©m th× vÊn ®Ò cã thÓ kh«ng trÇm träng nh­ vËy. Khi kh«ng cã c¸c sù chØ dÉn kh¸c, tû lÖ nµy cã thÓ lµ phï hîp nhÊt ®Ó nh©n réng sè c©y t­¬ng ®èi cña c¸c loµi trong rõng nguyªn sinh.

B¶ng 2. Tr×nh tù c¸c thao t¸c sö dông ®Ó phôc håi ®Êt sau khi khai th¸c c¸t lÊy rutin t¹i ®¶o Stradbroke, Queensland (theo Brooks and Bell, 1984)

C¸c nghiªn cøu vÒ diÔn thÕ trong nh÷ng khung c¶nh kh¸c nhau cho thÊy tÇm quan träng cña ®iÒu kiÖn ban ®Çu trong viÖc x¸c lËp nªn tËp ®oµn c©y (Janzen, 1988), nh­ng chØ cã rÊt Ýt c¸c h­íng dÉn x¸c ®Þnh c¸c loµi c©y ®­îc trång ®ång thêi hay theo mét tr×nh tù nµo ®ã. C¸c loµi thùc vËt biÓu sinh râ rµng lµ cÇn cã c¸c loµi c©y gç tr­íc khi chóng tham gia vµo céng ®ång. Nh­ng ph¶i ch¨ng mét vµi loµi cÇn cã c¸c loµi c©y "t¹o ®iÒu kiÖn" ®Æc biÖt ®Ó cã thÓ ph¸t triÓn? Cã mét vµi chøng cí cho ®iÒu ®ã. VÝ dô nh­, mét vµi loµi c©y trong rõng m­a nhiÖt ®íi Èm ë c¸c giai ®o¹n cuèi cña qu¸ tr×nh diÔn thÕ cã vÎ nh­ sinh tr­ëng ®­îc ë n¬i ®Êt trèng, nh­ng mét sè kh¸c nh­ nhiÒu loµi c©y hä dÇu ë §«ng Nam ¸ ®ßi hái ph¶i cã mét chót bãng r©m ®Ó ph¸t triÓn tèt h¬n (S. Appanah - tiÕp xóc c¸ nh©n). Còng nh­ vËy, mét sè thµnh viªn cña c©y hä xoan (Meliaceae) h×nh nh­ lµ Ýt bÞ c«n trïng tÊn c«ng h¬n vµ cã tû lÖ sèng sãt cao h¬n khi trång d­íi bãng m¸t so víi khi trång trªn ®Êt trèng (Keenan et al., 1995). C¸ch tiÕp cËn hiÖn nay ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò nµy lµ dùa trªn kÕt qu¶ thö nghiÖm ®óng-sai.

3. Kh«i phôc m«i tr­êng sinh th¸i b»ng c¸ch trång Ýt loµi c©y víi mËt ®é cao

3.1 Ph­¬ng ph¸p

Mét c¸ch tiÕp cËn kh¸c lµ t¸i trång mét sè l­îng lín c©y cña chØ mét sè loµi thø sinh ng¾n ngµy (Nhãm B cña H×nh 1). Chóng cã thÓ ®­îc trång b»ng c©y ­¬m hay gieo th¼ng b»ng h¹t sau khi ®· dïng thuèc trõ cá ®Ó lo¹i bá sù c¹nh tranh cña cá (Goosem and Tucker, 1995; Tucker and Murphy, 1997; Sun et al., 1995). C¸c thö nghiÖm cho thÊy sinh tr­ëng cña c©y gieo th¼ng kÐm h¬n chót Ýt so víi c©y ­¬m (Snell and Brooks, 1998) mÆc dï ®iÒu ®ã cã thÓ chØ ®¬n gi¶n ph¶n ¸nh sù kh¸c biÖt vÒ tuæi cña c©y con. MËt ®é trång cao (tíi 3000 c©y/ha) cã thÓ nhanh chãng lo¹i trõ cá d¹i vµ c¸c loµi c©y mäc hoang kh¸c t¹o ra vi m«i tr­êng thuËn lîi cho sù x©m nhËp cña c¸c loµi c©y kh¸c tõ phÇn rõng cßn sãt l¹i ë gÇn ®ã. C¸c loµi c©y chÞu bãng r©m cña rõng nguyªn sinh cã thÓ x©m nhËp vµ sinh tr­ëng d­íi t¸n rõng hay khi cã c¸c kho¶ng trèng do chÆt h¹ c¸c loµi c©y trång ng¾n ngµy sau mét vµi n¨m. HoÆc c¸c loµi bæ sung cã thÓ ®­îc gieo th¼ng trªn m«i tr­êng kh«ng cã cá d¹i khi t¸n c©y ®­îc thiÕt lËp (Tucker, tiÕp xóc c¸ nh©n).

CÇn thËn träng khi lÇn ®Çu chän c¸c loµi c©y ®Ó trång theo kiÓu trång c©y con hay trång b»ng h¹t. Chóng ph¶i cã kh¶ n¨ng lín nhanh d­íi c¸c ®iÒu kiÖn kh¸c nhau vµ còng ph¶i t¹o bãng s©u vµ réng ®Ó nhanh chãng trõ cá. Lý t­ëng nhÊt lµ chóng còng ph¶i cã kh¶ n¨ng thu hót c¸c loµi chim ph¸t t¸n h¹t. NhiÒu loµi c©y tiªn phong rõng m­a nhiÖt ®íi cã tiÒm n¨ng thÝch hîp. §Æc biÖt, trong tr­êng hîp gieo h¹t th¼ng, c¸c loµi c©y ®­îc chän cÇn ph¶i lµ c¸c loµi dÔ n¶y mÇm víi sè l­îng h¹t lín s½n cã v× l­îng h¹t ®­îc dïng ph¶i ®ñ cao ®Ó bï ®¾p cho tû lÖ n¶y mÇm thÊp.

Ph­¬ng ph¸p nµy kh«ng lµm t¨ng nhanh ®a d¹ng loµi nh­ c¸ch tiÕp cËn thø nhÊt. Ng­êi ta cho r»ng sù ®a d¹ng sÏ ph¸t triÓn th«ng qua tr×nh tù diÔn thÕ sau khi cã sù x©m nhËp tõ c¸c phÇn cßn sãt l¹i ®©u ®ã trong khu vùc c¶nh quan. V× thÕ ph­¬ng ph¸p nµy Ýt phï hîp víi khung c¶nh ®Êt bÞ tho¸i ho¸ nÆng nÒ vµ c¸c khu rõng cßn sãt l¹i cã thÓ ë t­¬ng ®èi xa. MÆt kh¸c, c¸ch tiÕp cËn nµy ®¬n gi¶n h¬n nhiÒu so víi c¸ch tiÕp cËn thø nhÊt v× nã ®ßi hái ph¶i xö lý sè l­îng loµi Ýt h¬n nhiÒu vµ ®iÒu ®ã cã thÓ lµ ­u ®iÓm næi bËt trong nhiÒu tr­êng hîp. Gieo th¼ng h¹t cßn cho phÐp phôc håi c¸c vïng réng lín víi gi¸ rÎ h¬n.

3.2 C¸c vÊn ®Ò vµ kÕt qu¶

C¸c thö nghiÖm b»ng sö dông c©y ­¬m trång víi mËt ®é dµy ®· cho thÊy lµ kü thuËt nµy t­¬ng ®èi rÊt phï hîp cho viÖc lo¹i trõ cá vµ b¾t ®Çu c¸c qu¸ tr×nh diÔn thÕ. §iÓm yÕu cña c¸ch tiÕp cËn nµy lµ sù phô thuéc cao vµo sù ph¸t t¸n h¹t ®Ó t¸i lËp ®a d¹ng sinh häc quan träng ë nh÷ng møc ®é kh¸c nhau. Mét sè loµi, nhÊt lµ c¸c loµi c©y cã qu¶ lín, cã thÓ kh«ng cã c¸c nh©n tè cã kh¶ n¨ng ph¸t t¸n chóng vµo vïng ®­îc t¸i sinh theo c¸ch nµy còng nh­ trong toµn bé vïng sinh th¸i. Nh÷ng loµi nh­ vËy cã thÓ sÏ kh«ng bao giê x©m nhËp ®­îc trõ phi chóng ®­îc trång hoµn toµn (Hardwick et al., 1997; Wunderle, 1997).

Ph­¬ng ph¸p nµy chñ yÕu dùa vµo c¸c loµi chim ph¸t t¸n h¹t ®­îc lËp ®Þa hÊp dÉn. Nh­ng c¸c loµi chim cã thÓ ph¸t t¸n h¹t c¸c loµi cá d¹i còng nh­ c©y b¶n ®Þa vµ c¸c céng ®ång cá d¹i cã thÓ lµ mét vÊn ®Ò ®Æc biÖt trong vïng c¶nh quan cã nhiÒu loµi cá d¹i th©n gç. Loµi cá d¹i lµ nh÷ng c©y bôi cÇn ¸nh s¸ng vµ c¸c loµi c©y tÇng d­íi t¸n cã thÓ cuèi cïng sÏ bÞ che bãng mµ chÕt nh­ng c¸c c©y nhËp néi vµ d©y leo cã thÓ trë thµnh c¸c thµnh viªn cè ®Þnh cña quÇn thÓ c©y ®­îc kh«i phôc trõ phi cã ®ñ nguån lùc ®Ó trõ khö chóng trong mét vµi n¨m cÇn thiÕt ®Ó c©y khÐp t¸n.

Gieo h¹t th¼ng lµ mét gi¶i ph¸p hÊp dÉn do cã ­u thÕ vÒ chi phÝ nh­ng cã thÓ khã ¸p dông ë nhiÒu n¬i kh¸c ngoµi c¸c b·i khai th¸c má. H¹t dù ®Þnh ®­îc gieo ®Çu tiªn ph¶i cã kh¶ n¨ng sèng sãt, kh«ng bÞ kiÕn hay chuét ¨n mÆc dï tû lÖ h¹t sèng sãt ë ®Êt cã cá cã thÓ cao h¬n so víi ë d­íi t¸n c©y rõng (Hau, 1997; Osunkoya, 1994). Chóng còng ph¶i ®Õn ®­îc líp ®Êt kho¸ng ®Ó nÈy mÇm vµ lín lªn v× thÕ c¸c lo¹i cá d¹i c¹nh tranh ph¶i ®­îc lµm s¹ch b»ng thuèc diÖt cá tr­íc khi gieo (nhæ cá kh«ng hiÖu qu¶ v× rÔ cá vÉn cßn l¹i nguyªn vÑn). §iÒu nµy cã nghÜa lµ cã thÓ kh«ng cã kh¶ n¨ng thùc hiÖn gieo h¹t th¼ng ë nh÷ng n¬i cã líp cá phñ dµy. Ngay c¶ khi toµn bé cá d¹i bÞ tiªu diÖt b»ng thuèc trõ cá, l­îng vËt chÊt do cá chÕt ®Ó l¹i cã thÓ lµm cho viÖc gieo trång vµ sèng sãt cña c©y trë nªn khã kh¨n. Còng cã thÓ lµ chØ gieo th¼ng ®­îc mét sè h¹n chÕ c¸c loµi c©y rõng m­a nhiÖt ®íi. ChØ cã mét sè Ýt phÇn tr¨m h¹t ®­îc gieo cã thÓ sèng sãt vµ n¶y mÇm tïy tõng mïa, v× thÕ cÇn mét sè l­îng h¹t lín. C¸c thÝ nghiÖm ë c¸c ®iÒu kiÖn sinh th¸i kh¸c nhau víi c¸c loµi c©y kh¸c nhau lµ cÇn thiÕt ®Ó tiÕp tôc hoµn thiÖn h¬n n÷a c¸ch tiÕp cËn nµy (Hardwick et al., 1997).

3.3. Rõng trång kinh tÕ vµ c¸c hÖ n«ng - l©m mang l¹i lîi Ých ®a d¹ng sinh häc

Mét d¹ng phôc håi sinh c¶nh kh¸c lµ còng trång t­¬ng ®èi dµy mét Ýt loµi c©y cho gç th­¬ng phÈm (nhãm C, H×nh 1). C©y cho gç xÎ th­êng ®­îc trång víi mËt ®é kho¶ng 1100 c©y/ha nh­ng th­êng ®­îc tØa th­a ®¸ng kÓ trong chu kú ®Ó ®¶m b¶o gi¶m sù c¹nh tranh vµ tèc ®é t¨ng tr­ëng cña c¸c c¸ thÓ c©y lµ tèi ­u. ë cuèi chu kú (30-60 n¨m) l­îng c©y cuèi cïng (cßn l¹i) cã thÓ lµ 200 c©y/ha. §èi víi c©y trång lµm nguyªn liÖu giÊy, chu kú th«ng th­êng lµ ng¾n h¬n nhiÒu vµ chØ vµo kho¶ng 10 n¨m. C¸c ®ån ®iÒn nµy hÇu nh­ chØ ®­îc thiÕt kÕ ®Ó c¶i thiÖn s¶n l­îng rõng chø kh«ng ph¶i lµ ®a d¹ng. Trªn thùc tÕ, rõng trång kinh tÕ nh­ vËy th­êng lµ trång thuÇn c¸c loµi nhËp néi mäc nhanh.

C¸c khu rõng trång nh­ vËy th­êng kh«ng ®ãng gãp ®¸ng kÓ cho viÖc kh«i phôc ®a d¹ng sinh häc c¶nh quan trõ mét sè tr­êng hîpngo¹i lÖ. VÝ dô nh­ c¸c loµi c©y nhËp néi cã thÓ ®ãng mét vai trß quan träng ë nhiÒu vïng c¶nh quan bÞ tho¸i ho¸ khi c¸c c©y b¶n ®Þa kh«ng thÓ sinh tr­ëng ®­îc trªn ®Êt qu¸ xÊu vµ c¸c thay ®æi kh¸c trong ®iÒu kiÖn sèng. Trong nh÷ng hoµn c¶nh ®ã trång thuÇn loµi c©y keo hay c¸c loµi c©y cè ®Þnh ®¹m kh¸c cã thÓ lµ b­íc khëi ®Çu ®Ó kh«i phôc l¹i ®é mÇu mì cña ®Êt vµ cho phÐp trång l¹i c¸c loµi c©y b¶n ®Þa cã gi¸ trÞ cao (Ang, 1994; Awang, 1994; Cooper vµ n.n.k. 1996, Liyanage vµ n.n.k. 1997, Nyberg vµ Hogberg 1995, Otsama 1998, Rhoades et al., 1998). Trång c¸c loµi c©y nhËp néi chÞu ®­îc ch¸y rõng nh­ b¹ch ®µn còng cã thÓ cã lîi ë c¸c vïng ®Öm ®Ó b¶o vÖ n¬i trång c¸c loµi c©y b¶n ®Þa dÔ ch¸y h¬n.

MÆc dï cã nh÷ng ­u ®iÓm nh­ vËy, mét sè hoµn c¶nh cã thÓ cho phÐp ¸p dông c¸c thiÕt kÕ trång c©y phøc t¹p h¬n vµ hç trî trùc tiÕp h¬n cho viÖc phôc håi ®a d¹ng sinh häc cña khu vùc. Trªn thùc tÕ, c¸c h×nh thøc së h÷u hoÆc lµm chñ ®Êt ë nhiÒu vïng nhiÖt ®íi cã thÓ cã nghÜa lµ h×nh thøc trång thuÇn loµi c©y nhËp néi kh«ng ph¶i lµ h×nh thøc hÊp dÉn trong kh«i phôc rõng ë nhiÒu n¬i. §iÒu nµy ®· lµ tr­êng hîp ë B¾c Qeensland sau khi dõng khai th¸c gç ë rõng m­a nhiÖt ®íi tù nhiªn n¬i ®· cã c¸c cè g¾ng thùc hiÖn Ch­¬ng tr×nh l©m nghiÖp trang tr¹i bÒn v÷ng. Mét sè nhá chñ ®Êt quan t©m tíi viÖc trång c¸c loµi c©y nhËp néi, nh­ng nhiÒu ng­êi kh¸c biÓu lé sù quan t©m ®Õn viÖc trång c¸c loµi c©y b¶n ®Þa cña rõng m­a nhiÖt ®íi cã gi¸ trÞ cao lµm gç xÎ. Sù gi¶m s¶n xuÊt gç tõ rõng tù nhiªn g©y ra sù gi¶m gi¸ cña c¸c lo¹i gç nµy trªn thÞ tr­êng h¬n lµ t¨ng gi¸ v× thÞ tr­êng kh«ng thÓ tån t¹i víi mét l­îng gç Ýt ái s½n cã. Sù gi¶m gi¸ kh«ng mong ®îi nµy lµm c¸c chñ ®Êt do dù tham gia vµo viÖc trång c©y. Sù quay vßng l©u vµ chËm ch¹p cña tµi chÝnh ®em l¹i tõ viÖc trång rõng lµm cho hä thªm n¶n lßng. Mét c¸ch ®­îc ®Ò ra ®Ó v­ît qua trë ng¹i nµy lµ cho phÐp c¸c chñ ®Êt trång c¸c loµi c©y ng¾n ngµy cã lîi Ých kinh tÕ. Lîi Ých cña viÖc ®ã lµ ngo¹n môc vµ c«ng t¸c b¶o tån ®­îc n©ng cao nhê trång xen c¸c lo¹i c©y trong trang tr¹i cña hä trªn ®Êt ®éc canh tr­íc ®©y vµ nhiÒu n«ng d©n ®· quan t©m ®Õn gi¶i ph¸p nµy.

Trång xen c¸c loµi c©y cã thÓ cho phÐp thùc hiÖn d­íi nhiÒu h×nh thøc, bao gåm trång xen ngÉu nhiªn, hµng xen hµng hay trång thuÇn loµi theo d¶i. §iÒu ®ã cã thÓ thùc hiÖn ®­îc cïng hoÆc kh«ng cïng víi c©y l­¬ng thùc (Ball et al., 1995; Lamb and Tomlinson, 1994; Wormald, 1992). Mét sè ph­¬ng ph¸p cã thÓ ¸p dông ®­îc liÖt kª ë B¶ng 3. Nh÷ng gi¶i ph¸p thay thÕ nµy ®Òu lµm viÖc trång c©y gãp phÇn lµm t¨ng thªm ®a d¹ng sinh häc, nh­ng còng cã thÓ mang l¹i mét sè ­u ®iÓm vÒ t¨ng chøc n¨ng cña rõng (Kelty, 1992; Lamb, 1998). VÝ dô nh­ chóng cã ­u ®iÓm lµm t¨ng ®é ph× cña ®Êt hay b¶o vÖ l­u vùc ®Çu nguån tõ c¸c thiÕt kÕ phøc t¹p h¬n so víi viÖc trång thuÇn loµi c¸c loµi c©y nhËp néi vµ v× thÕ nã lµm míi l¹i sù quan t©m ®Õn c¸c lo¹i h×nh l©m sinh ë mét sè vïng nhiÖt ®íi chØ v× c¸c lý do ®ã. C¸c lîi Ých t­¬ng tù còng cã thÓ thu ®­îc tõ mét sè h×nh thøc n«ng - l©m kÕt hîp, nhÊt lµ liªn quan ®Õn c¸c loµi c©y rõng b¶n ®Þa (Cooper et al., 1996; de Foresta and Michon, 1997; Wickramasinghe, 1995).

B¶ng 3. Ph­¬ng ph¸p t¨ng c­êng ®a d¹ng sinh häc khu vùc ë nh÷ng n¬i trång rõng kinh tÕ

C¸c c¸ch tiÕp cËn nµy cã thÓ ®em l¹i c¸c møc ®é kh«i phôc ®a d¹ng sinh häc kh¸c nhau cho ®Êt bÞ tho¸i ho¸ tõ c¶i thiÖn khiªm tèn nhê sö dông hai hay ba loµi c©y trång hçn hîp ®Õn møc ®¸ng kÓ h¬n khi rõng trång vµ hÖ thèng n«ng - l©m kÕt hîp cã t¸c dông nh­ chÊt xóc t¸c cho t¸i x©m nhËp vµ qu¸ tr×nh diÔn thÕ (Parrotta, 1993; Parrotta et al., 1997a). Tuy nhiªn, chóng còng mang ®Õn kh¶ n¨ng ®Çu t­ cho viÖc kh«i phôc ®a d¹ng sinh häc ë mét møc ®é nhÊt ®Þnh trªn nh÷ng diÖn tÝch ®Êt tho¸i ho¸ t­¬ng ®èi réng mµ nÕu kh«ng th× cã thÓ kh«ng ®­îc phôc håi.

Rõng trång xen c¸c loµi kh«ng ph¶i lµ thÝch hîp cho mäi hoµn c¶nh. VÝ dô nh­ trång rõng c«ng nghiÖp qui m« lín hay trong viÖc trång rõng c«ng nghiÖp giÊy khi chu kú ng¾n th­êng cã nghÜa lµ ®a d¹ng sinh häc còng cã thêi gian sèng ng¾n vµ chi phÝ cho s¶n phÈm rÊt cao. Trong nh÷ng tr­êng hîp ®ã cã thÓ t¨ng c­êng ®a d¹ng sinh häc cña khu vùc b»ng c¸ch t¹o c¸c d¶i ®Öm rõng tù nhiªn hay rõng ®· ®­îc kh«i phôc xung quanh khu vùc trång c©y truyÒn thèng.

Nh­ng ngay c¶ trong c¸c hoµn c¶nh kh¸c c¸c nhµ l©m nghiÖp còng cßn do dù khi chän h­íng trång hçn giao. Cã mét sè c¶n trë. Cã lÏ quan träng nhÊt lµ cã mét quan niÖm chung cho r»ng rõng hçn giao qu¸ khã qu¶n lý vµ cho n¨ng suÊt thÊp. ViÖc khã qu¶n lý th× gÇn ch¾c ch¾n lµ ®óng, nh­ng cho n¨ng suÊt thÊp th× cã thÓ lµ kh«ng. Trªn thùc tÕ cã chøng cø tõ nhiÒu thö nghiÖm cho thÊy r»ng n¨ng suÊt cã thÓ t¨ng lªn trong mét sè hoµn c¶nh (vÝ dô. Montagnini et al.,1995; Lamb, 1998; Wormald, 1992). VÊn ®Ò lµ ë chç Ýt cã sù hiÓu biÕt vÒ ®ãng gãp cña rõng trång cho nÒn kinh tÕ cña khu vùc. Thùc chÊt chi phÝ chung vµ lîi Ých chung lµ g×? Cã ph¶i thùc sù lµ n¨ng suÊt bÞ gi¶m? NÕu cã th× liÖu cã thu ®­îc c¸c lîi Ých ®i kÌm nh­ lîi Ých vÒ ®a d¹ng sinh häc vµ phßng hé ®Çu nguån? V× khã ®¸nh gi¸ mét sè gi¸ trÞ phi thÞ tr­êng nµy (vÝ dô lîi Ých vÒ ®a d¹ng sinh häc) nh÷ng sù so s¸nh ­u ®iÓm kinh tÕ hay ­u ®iÓm x· héi vµ c¸c nh­îc ®iÓm thùc tÕ cña c¸c ph­¬ng ¸n thiÕt kÕ trång rõng th­êng kh«ng ®­îc tiÕn hµnh.

VÊn ®Ò thø hai lµ th­êng kh«ng ®ñ kiÕn thøc vÒ c¸c mèi liªn hÖ gi÷a ®Êt ®ai víi c¸c loµi c©y rõng m­a nhiÖt ®íi nguyªn sinh ®Ó cã thÓ cho phÐp cã c¸c thiÕt kÕ trång rõng hçn giao tèt vµ thùc hiÖn viÖc ph¸t triÓn chóng ë qui m« lín. T­¬ng tù nh­ vËy, hiÕm khi ph¸t triÓn ®­îc c¸c lo¹i h×nh l©m sinh tèt cho viÖc trång hçn giao; th­êng cã Ýt hiÓu biÕt vÒ sù kÕt hîp gi÷a c¸c loµi ®Ó cã thÓ t¹o nªn c¸c céng ®ång c©y æn ®Þnh hay vÒ qu¶n lý c¸c quÇn thÓ hçn giao ë tuæi tr­ëng thµnh (Wormald, 1992). Kh«ng nghi ngê r»ng cã c¸c lo¹i h×nh l©m sinh vµ qu¶n lý phøc t¹p h¬n so víi c¸c h×nh thøc trång thuÇn loµi truyÒn thèng, nh­ng còng kh«ng cã nghi ngê vÒ c¸c lîi Ých sinh th¸i vµ x· héi mµ c¸c lo¹i h×nh nµy ®em l¹i còng lín h¬n ®¸ng kÓ so víi canh t¸c thuÇn loµi. NhiÒu vÊn ®Ò nµy ®­îc th¶o luËn trong c«ng tr×nh cña Lamb (1998).

4. Kh«i phôc sinh th¸i b»ng c¸ch trång th­a víi sè l­îng nhá c¸c loµi

4.1 Trång c©y ph¸t t¸n, thµnh bôi hay thµnh hµng trªn ®Êt cã cá

TÊt c¶ c¸c ph­¬ng ph¸p nh­ m« t¶ ë trªn lµ nãi vÒ viÖc trång rõng víi mËt ®é Ýt nhÊt lµ 1000 c©y/ha. §iÒu ®ã cã nghÜa lµ cã thÓ lµ ph¶i tr¶ gi¸ cao khi phñ xanh c¸c vïng ®Êt réng lín bÞ tho¸i ho¸ nh­ ®Êt bá ho¸ sau canh t¸c n«ng nghiÖp. Gi¶i ph¸p thay thÕ rÎ tiÒn h¬n nhiÒu cã thÓ ¸p dông ®Ó ®Èy nhanh tèc ®é t¸i sinh tù nhiªn trªn c¸c vïng ®Êt n«ng nghiÖp bÞ bá hoang b»ng c¸ch t¹o b­íc khëi ®Çu cho sù x©m nhËp cña c¸c loµi c©y. ë nhiÒu vïng ®Êt nh­ vËy c¸c c©y ®¬n ®éc cßn sãt l¹i ®ãng vai trß lµ c©y cho chim ®Ëu vµ lµ ®iÓm héi tô cho c¸c loµi chim ph¸t t¸n h¹t c©y (Guevara and Laborde, 1993; Guevara et al., 1986; Kellman and Myanishi, 1982; McClanahan and Wolfe, 1993; McDonnell and Styles, 1983; Robinson and Handel, 1993). Mét sè l­îng lín c©y non cã thÓ ph¸t sinh xung quanh c¸c c©y sãt l¹i ®ã vµ cã thÓ ph¸t triÓn thµnh c¸c lïm c©y. Toh et al. (1999) nhËn thÊy ®· cã mét sè chøng cø cho thÊy r»ng c¸c bôi c©y cã thÓ cã t¸c dông h¬n so víi c¸c c©y ®¬n ®éc trong viÖc ®Èy nhanh sù ph¸t triÓn sè l­îng c©y con ban ®Çu. §iÒu ®ã gîi ý r»ng viÖc trång c¸c c©y ®éc lËp hay c¸c côm c©y trong kh«ng gian réng (cã thÓ c¸ch nhau 100-200 m) r¶i kh¾p vïng ®Êt c¶nh quan bÞ tho¸i ho¸ cã thÓ cã vai trß t­¬ng tù trong viÖc thu hót c¸c loµi chim ph¸t t¸n h¹t. §iÒu thó vÞ lµ hä ph¸t hiÖn r»ng c©y ¨n qu¶ t­¬i kh«ng hÊp dÉn chim ph¸t t¸n h¹t h¬n so víi c¸c loµi c©y cã qu¶ ph¸t t¸n nhê giã. §iÒu ®ã cã nghÜa lµ c¸c c©y ®­îc trång còng cã thÓ lµ c¸c loµi c©y khã ph¸t t¸n nh­ c¸c loµi c©y cã qu¶ to hay c¸c loµi c©y kh«ng cã c¬ chÕ ph¸t t¸n riªng. Mét møc ®é ch¨m sãc tèi thiÓu c¸c c©y non cña mét vµi loµi mäc d­íi c¸c c©y nµy cã thÓ n©ng cao tû lÖ sèng sãt cña chóng. Janzen (1986, 1988) còng nhËn thÊy r»ng ch¨n th¶ sóc vËt ë mét møc ®é h¹n chÕ trªn nh÷ng tr¶ng cá ®ã cã thÓ lµm t¨ng tû lÖ c¸c loµi c©y ph¸t t¸n theo giã x©m nhËp ®Êt ®ång cá ë xa c¸c c©y cßn sãt l¹i.

4.2 Trång lµm giµu rõng

ë mét sè rõng m­a nhiÖt ®íi, sù khai th¸c gç nÆng nÒ g©y ra c¸c thay ®æi lín vÒ cÊu tróc vµ sinh khèi nh­ng cã ¶nh h­ëng nhá h¬n ®èi víi ®a d¹ng thùc vËt (®iÓm G trªn H×nh 2). MÆc dï sù phong phó vÒ loµi còng trªn mét sè hÐc-ta riªng biÖt nµo ®ã cã thÓ bÞ gi¶m, song c¶nh quan chung vÉn gi÷ ®­îc phÇn lín sù ®a d¹ng c¸c loµi cña c©y. Gi¶i ph¸p th«ng th­êng lµ ®Ó c¸c khu rõng ®ã tù håi phôc, kh«ng cÇn sù trî gióp hay cã trî gióp h¹n chÕ cho c¸c c©y non hiÖn cã, vµ nh­ vËy, sù tr­ëng thµnh cña c¸c c©y cßn sãt, theo thêi gian, sÏ kh«i phôc cÊu tróc vµ n¨ng suÊt ban ®Çu. Nh­ng viÖc khai th¸c nÆng nÒ trong mét kho¶ng thêi gian nµo ®ã ®«i khi lµm mÊt ®i phÇn lín sè l­îng loµi c©y cã gi¸ trÞ kinh tÕ cao ®­îc ­a chuéng vµ lµm cho rõng tù nhiªn t¸i sinh cã Ýt ®i c¸c ®¹i diÖn cña c¸c loµi c©y ®ã d­íi d¹ng c©y con hoÆc c©y non. HËu qu¶ lµ rõng d­êng nh­ sÏ cã Ýt gi¸ trÞ kinh tÕ h¬n trong t­¬ng lai. Mét trong nh÷ng c¸ch kh¾c phôc t×nh tr¹ng tho¸i ho¸ nµy lµ "trång lµm giµu rõng" trong ®ã c¸c c©y non cña c¸c loµi cã gi¸ trÞ kinh tÕ cao vµ cã søc hÊp dÉn ®­îc trång thµnh c¸c d¶i th­a trong rõng (Adjers et al., 1995; Appanah and Weinland, 1993; Montagnini et al., 1997). MËt ®é trång nh­ vËy cã thÓ ®¹t ®Õn vµi tr¨m c©y/ha. NÕu ®­îc ch¨m sãc ®óng møc th× c¸c c©y con ®ã cã thÓ lín lªn trong c¸c kho¶ng trèng sau khai th¸c vµ cuèi cïng cã thÓ hoµ nhËp vµo líp t¸n c©y. C¸ch tiÕp cËn t­¬ng tù cã thÓ dïng ®Ó t¨ng sè l­îng c©y cña c¸c loµi nguy cÊp, dÔ bÞ khai th¸c hay hiÕm. Kh«ng gièng nh­ c¸c tr­êng hîp kh«i phôc rõng ®· m« t¶ ë trªn, "trång lµm giµu rõng" thóc ®Èy h­íng chuyÓn ®éng cña hÖ thèng theo trôc cÊu tróc vµ n¨ng suÊt trªn H×nh 2 h¬n lµ theo trôc ®a d¹ng sinh häc.

4.3 C¸c vÊn ®Ò vµ kÕt qu¶

C¸c tr¶ng cá dÔ bÞ ch¸y nªn cÇn chó ý nhiÒu ®Ó phßng ch¸y trong kho¶ng thêi gian ®ñ ®Ó c©y con tr­ëng thµnh, ngay c¶ khi c¸c loµi c©y ®­îc trång cã thÓ chÞu ®­îc ch¸y rõng nh­ c©y tr­ëng thµnh. §iÒu ®ã th­êng cã nghÜa lµ th«ng th­êng cÇn cã hÖ thèng ®ai tr¾ng phßng löa (Janzen, 1986). Tû lÖ sèng sãt thÊp cña c©y non trªn c¸c tr¶ng cá cã thÓ do sù c¹nh tranh víi cá vµ thùc tÕ lµ viÖc trõ cá d¹i rÊt khã kh¨n khi ¸p dông c¸ch trång th­a. Th­êng th× kh«ng cã c¸c c¬ héi ®Ó trång l¹i c¸c loµi c©y ë nh÷ng khu ®· trång th­a chø kh«ng nh­ ë nh÷ng n¬i trång rõng kinh tÕ víi mËt ®é dµy. Tuy nhiªn, cã mét sè b¸o c¸o tr¸i ng­îc nhau. Hardwick et al. (1997) khi lµm viÖc trªn vïng c©y rông l¸ theo mïa ë b¾c Th¸i Lan ®· nhËn thÊy tû lÖ sèng cao h¬n cña mét sè c©y non ë cuèi mïa nãng trªn c¸c lËp ®Þa kh«ng ®­îc ch¨m sãc so víi c¸c lËp ®Þa ®­îc dän cá. Còng nh­ thÕ, Tolkamp vµ Aldrianto (1998) nhËn thÊy r»ng cã mét sè loµi c©y cã thÓ chÞu ®ùng ®­îc khi trång trªn ®Êt cã cá vµ chØ cÇn sù ch¨m sãc tèi thiÓu vµ cã tû lÖ sèng cao h¬n so víi khi ®­îc trång d­íi c¸c kho¶ng trèng trong rõng thø sinh. Nh÷ng kh¸c biÖt nµy cã thÓ lµ do c¸c kh¸c biÖt vÒ kh¶ n¨ng chÞu bãng d©m vµ chÞu h¹n cña c¸c loµi ®ã.

Tû lÖ sèng cña c©y trång ë c¸c kho¶ng ®Êt d­íi t¸n c©y cßn sãt l¹i còng cã thÓ thÊp do c©y con bÞ ngËp trong khèi c¸c c©y bôi d­íi t¸n hoÆc c¸c d©y leo nhËn ®­îc nhiÒu ¸nh s¸ng h¬n sau khi rõng bÞ khai th¸c nÆng nÒ. MÆc dï kü thuËt nµy cã thÓ ¸p dông tèt trong hoµn c¶nh thùc nghiÖm nh­ng th«ng th­êng khã ¸p dông chung h¬n cho c¸c vïng réng lín vµ c¸c c©y non ®­îc trång cã thÓ "bÞ mÊt ®i" trong ®¸m c¸c c©y con cña nh÷ng loµi tiªn phong mäc d¹i (Tang and Wadley, 1976). Nh­ng tiªu chuÈn sèng sãt cho c¸ch trång th­a nµy cã thÓ thÊp h¬n nhiÒu so víi tiªu chuÈn ®­îc coi lµ "chÊp nhËn ®­îc" ®èi víi trång rõng kinh tÕ. Ngay c¶ khi tû lÖ sèng sãt thÊp tíi 50% còng vÉn cã Ých trong viÖc ®¹t ®­îc môc ®Ých t¨ng tèc ®é kh«i phôc.

Sè l­îng h¹t do chim hay d¬i mang ®Õn vµ tû lÖ h¹t n¶y mÇm vµ tr­ëng thµnh cã thÓ thÊp (Wunderle, 1997). NhiÒu chim kh«ng bay qua c¸c tr¶ng cá nhÊt lµ khi c¸c c©y cho chim cã thÓ ®Ëu cßn thÊp. Thªm vµo ®ã, sù c¹nh tranh d­íi vµ trªn mÆt ®Êt gi÷a c©y non, c©y hoang vµ cá d¹i cã thÓ lµ rÊt cao (Nepstad et al., 1991). Toh et al. (1999) thÊy r»ng chØ mét phÇn nhá c©y con thùc tÕ sèng sãt vµ ®¹t tíi ®é cao trªn 1m vµ phÇn lín lµ c¸c loµi c©y thø sinh h¬n lµ c¸c loµi c©y rõng nguyªn sinh.

5. Lùa chän gi÷a c¸c gi¶i ph¸p

Ph­¬ng ph¸p thÝch hîp nhÊt ®­îc lùa chän trong bÊt kú tr­êng hîp cô thÓ nµo còng sÏ phô thuéc vµo c¶ hai nh©n tè sinh th¸i vµ kinh tÕ-x· héi. Trong mäi tr­êng hîp møc ®é kh«i phôc ®¹t ®­îc cuèi cïng sÏ phô thuéc vµo møc ®é t¸i x©m nhËp cña c©y vµ ®éng vËt tõ c¸c m¶ng rõng nguyªn sinh cßn sãt l¹i ë ®©u ®ã trong vïng c¶nh quan. NÕu rõng sãt l¹i lín vµ kho¶ng c¸ch ®Õn c¸c m¶ng rõng ®ã ng¾n th× ph­¬ng ph¸p tiÕp cËn dùa nhiÒu tr­íc hÕt vµo sù ph¸t t¸n h¹t tõ c¸c phÇn rõng nguyªn sinh cßn sãt l¹i cã thÓ lµ thÝch hîp. Nh­ng nÕu nh­ kho¶ng c¸ch ph¸t t¸n h¹t xa hay c¸c m¶ng rõng cßn sãt l¹i nhá vµ ®· mÊt ®i nhiÒu loµi nguyªn thuû th× ph­¬ng ph¸p trång l¹i hoµn chØnh nhiÒu loµi c©y sÏ lµ cÇn thiÕt. ë nh÷ng n¬i bÞ tho¸i ho¸ nghiªm träng th× kh«ng thÓ trång l¹i mét sè loµi c©y cho ®Õn khi ®iÒu kiÖn ë n¬i ®ã thay ®æi. Trong nh÷ng hoµn c¶nh nh­ vËy cã thÓ ph¶i trång mét loµi c©y cè ®Þnh ®¹m nhËp néi tr­íc khi trång c¸c loµi c©y b¶n ®Þa.

Sù lùa chän còng phô thuéc vµo t×nh tr¹ng së h÷u ®Êt ®ai vµ c¶ c¸c nh©n tè x· héi vÝ dô nh­ ý thÝch sö dông ®Êt cña chñ ®Êt hay ng­êi sö dông. Kh«ng ph¶i tÊt c¶ c¸c chñ ®Êt ®Òu thÊy sù cÇn thiÕt ph¶i phôc håi rõng, nhÊt lµ nÕu chØ ®em l¹i c¸c lîi Ých cho c¶ céng ®ång nhiÒu h¬n lµ cho chÝnh b¶n th©n hä. Vµ ngay c¶ khi c¸c chñ ®Êt cã ý ®Þnh tham gia vµo mét vµi lo¹i h×nh phôc håi rõng th× sù lùa chän cña hä tr­íc tiªn cã thÓ dùa trªn c¸c nguån tµi chÝnh hay c¸c nguån lùc kh¸c mµ hä s½n cã. Trong tr­êng hîp cô thÓ nh­ ë c¸c b·i khai th¸c má, sù phôc håi rõng cã thÓ bÞ ¶nh h­ëng bëi c¸c yªu cÇu ph¸p luËt ®Ó phôc håi l¹i theo tiªu chuÈn riªng.

MÆc dï cã nh÷ng yªu cÇu khÈn thiÕt nh­ vËy, bÊt kú lùa chän nµo ®Òu ®Æc tr­ng cho mét lo¹t sù c©n b»ng c¸c yÕu tè kh¸c nhau ®Ó ®¹t ®­îc sù kÕt hîp tèt nhÊt. Mét trong sè ®ã lµ sù c©n b»ng gi÷a kh¶ n¨ng cã thÓ t¨ng ®a d¹ng sinh häc vµ diÖn tÝch cã thÓ ®­îc phôc håi (H×nh 3). Nhãm ph­¬ng ph¸p A (trång nhiÒu loµi vµ víi mËt ®é cao) nhanh chãng ®­a vµo mét sè l­îng lín c¸c loµi c©y nh­ng nguån lùc cÇn vµ chi phÝ ®Ó lµm nh­ vËy lµ cao. KÕt qu¶ lµ th«ng th­êng dïng kü thuËt nµy chØ cã thÓ xö lý mét diÖn tÝch t­¬ng ®èi nhá. Nhãm ph­¬ng ph¸p B (trång Ýt loµi nh­ng mËt ®é cao) cho tû lÖ phôc håi chËm h¬n mÆc dï nã vÉn cã thÓ quan träng nÕu vÉn gi÷ ®­îc c¸c m¶ng rõng nguyªn sinh lín gÇn kÒ. V× chØ sö dông mét sè Ýt loµi nªn cã thÓ xö lý ®­îc nh÷ng diÖn tÝch réng h¬n, nhÊt lµ khi cã thÓ gieo th¼ng b»ng h¹t. Nhãm ph­¬ng ph¸p C lµ trång rõng kinh tÕ hay hÖ thèng n«ng-l©m kÕt hîp cho kh¶ n¨ng phñ trªn mét diÖn tÝch ®Êt tho¸i ho¸ lín. Tû lÖ sù ®ãng gãp cho ®a d¹ng sinh häc thay ®æi cïng víi c¸ch trång hay thiÕt kÕ hÖ thèng, nh­ng cã thÓ lµ ®¸ng kÓ nÕu sù ph¸t triÓn d­íi t¸n c©y ®­îc thóc ®Èy. Nhãm ph­¬ng ph¸p D gåm trång th­a víi sè l­îng nhá loµi còng cã thÓ thùc hiÖn ®­îc trªn diÖn tÝch réng nh­ng kh¶ n¨ng ®a d¹ng sinh häc cã thÓ t¨ng ®­îc lµ thÊp. Nãi chung, ph¶i cã sù c©n b»ng gi÷a kh¶ n¨ng ®Èy m¹nh viÖc phôc håi ®a d¹ng sinh häc b»ng c¸ch trång nhanh hay cã kh¶ n¨ng phñ xanh c¸c diÖn tÝch réng.

H×nh 3. Tèc ®é phôc håi ®a d¹ng sinh häc trªn ®Êt bÞ tho¸i ho¸ kh¸c nhau gi÷a mét sè nhãm víi ph­¬ng ph¸p cña nhãm A (nhiÒu loµi, mËt ®é cao) cã t¸c ®éng cao nhÊt. Chi phÝ cña c¸c ph­¬ng ph¸p còng kh¸c nhau nghÜa lµ cã sù kh¸c nhau ë ph¹m vi diÖn tÝch ®­îc phôc håi bëi mçi nhãm. Ph­¬ng ph¸p trång rõng kinh tÕ cña nhãm C cã thÓ phñ trªn diÖn réng nhÊt v× nã cã thÓ mang l¹i thu nhËp tµi chÝnh.

Còng cã sù c©n b»ng gi÷a gi¸ thµnh xö lý vµ sù m¹o hiÓm cã thÓ cã (H×nh 4). BiÖn ph¸p th©m canh cao nh­ trång dÇy, trång nhiÒu chñng lo¹i vµ trång rõng kinh tÕ (Nhãm A vµ C) lµ ®¾t ®á nh­ng rõng trång nhanh chãng ®­îc thiÕt lËp cã nghÜa lµ nguy c¬ thÊt b¹i thÊp. Ng­îc l¹i, trång th­a c©y cña mét sè Ýt loµi (ph­¬ng ph¸p D) rÎ h¬n nhiÒu khi thùc hiÖn nh­ng mang theo nguy c¬ thÊt b¹i cao. Tèc ®é phôc håi rõng thÊp h¬n vµ ®Êt trång cã thÓ bÞ xem nh­ bÞ bá hoang h¬n lµ ®ang ®­îc phôc håi tÝch cùc. C¶ hai nh©n tè ®ã ®Òu lµm t¨ng cao nguy c¬ bÞ x¸o trén h¬n n÷a, ch¼ng h¹n c¸c vô ch¸y d÷ déi lµm ®¶o ng­îc c¸c cè g¾ng phôc håi.

H×nh 4. Th«ng th­êng cã sù c©n b»ng gi÷a gi¸ thµnh xö lý vµ nguy c¬ thÊt b¹i cña ph­¬ng ph¸p xö lý ®ã. Nhãm A (nhiÒu loµi, mËt ®é trång cao) vµ nhãm C (trång rõng kinh tÕ) cã gi¸ thµnh xö lý ®¾t nh­ng cã lÏ lµ thµnh c«ng h¬n nhãm D (Ýt loµi, mËt ®é trång thÊp) lµ nhãm cã nhiÒu rñi ro h¬n do cá d¹i hay c¸c nguy c¬ kh¸c.

6. KÕt luËn

Møc ®é tho¸i ho¸ rõng x¶y ra å ¹t ë c¸c vïng rõng nhiÖt ®íi, nhÊt lµ vµo thÕ kû hiÖn nay, cÇn ph¶i ®­îc ng¨n chÆn vµ ®¶o ng­îc l¹i qu¸ tr×nh ®ã. Kh«i phôc c¸c hÖ sinh th¸i ®Ó cøu phÇn lín sù ®a d¹ng sinh häc nguyªn thuû th­êng lµ khã kh¨n do c¸c nguyªn nh©n sinh th¸i, x· héi vµ tµi chÝnh. §iÒu ®ã cã thÓ lµm ®­îc ë mét sè vïng ­u tiªn cã diÖn tÝch nhá hoÆc xung quanh c¸c V­ên quèc gia, hoÆc cã thÓ ë mét vµi hµnh lang cho ®éng vËt hoang d·. Nh­ng d­êng nh­ lµ khã thùc hiÖn ®­îc ë c¸c vïng réng lín. Tuy nhiªn, cã mét lo¹t c¸c c¸ch tiÕp cËn ®Ó ®¹t ®­îc c¸c môc tiªu khiªm tèn h¬n ë nh÷ng n¬i nh­ c¸c tr¶ng cá nhiÖt ®íi réng lín míi h×nh thµnh trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, c¸c m¶nh ®Êt ven s«ng, trªn s­ên c¸c ®åi dèc vµ ngay c¶ ë c¸c vïng ®Êt n«ng nghiÖp cã d©n c­ lín. Trong bÊt kú c¶nh quan cô thÓ nµo còng cã thÓ cÇn sö dông mét hoÆc mét vµi c¸ch tiÕp cËn trªn phô thuéc vµo ®iÒu kiÖn mçi n¬i. C¸c gi¶i ph¸p nµy cã thÓ mang l¹i nh÷ng kÕt qu¶ tõ nh÷ng c¶i thiÖn nhá vÒ ®a d¹ng sinh häc cña vïng ®Õn c¶i thiÖn t­¬ng ®èi lín, mÆc dï kÕt qu¶ thµnh c«ng nhÊt cã thÓ lµ ë c¸c vïng cßn cã c¸c m¶nh rõng nguyªn sinh réng lín cßn sãt l¹i. TÊt c¶ nh÷ng c¸ch tiÕp cËn nµy cßn ®em l¹i triÓn väng c¶i thiÖn nhiÒu lo¹i s¶n phÈm vµ dÞch vô sinh th¸i kh¸c ngoµi ®a d¹ng sinh häc.

Cã lÏ th¸ch thøc lín nhÊt lµ ph¶i t¨ng c­êng ®a d¹ng sinh häc trong c¸c c¸ch sö dông ®Êt truyÒn thèng nh­ n«ng nghiÖp vµ l©m nghiÖp trång rõng. ¦u ®iÓm cña viÖc lµm ®ã lµ mang l¹i kh¶ n¨ng kh«i phôc ®a d¹ng sinh häc ë c¸c ®¬n vÞ c¶nh quan lín h¬n nhiÒu. Nh­ng vÉn cßn c¸c vÊn ®Ò sinh th¸i vµ l©m sinh cÇn ®­îc gi¶i quyÕt tr­íc khi c¸c ph­¬ng ph¸p chuÈn ®­îc ®­a ra cho c¸c nhµ qu¶n lý. Vµ nhiÒu nhµ qu¶n lý c«ng nghiÖp hay chñ ®Êt cã thÓ hái v× sao hä ph¶i liÒu lÜnh h¹n chÕ n¨ng suÊt ®Ó thóc ®Èy mét chót c¶i thiÖn ®a d¹ng sinh häc cña khu vùc, nhÊt lµ khi mét sè Khu b¶o tån hay V­ên Quèc gia ®· tån t¹i trong khu vùc. Nh­ng kh«ng nhÊt thiÕt lµ sù bæ sung ®a d¹ng sinh häc lóc nµo còng lµm h¹n chÕ n¨ng suÊt vµ lîi nhuËn thùc tÕ cña chñ ®Êt vµ cßn nhiÒu viÖc cÇn ph¶i lµm ®Ó x©y dùng ®­îc ®Þnh møc chi phÝ vµ lîi Ých thùc tÕ.

Tµi liÖu tham kh¶o

Adjers, G., Hadengganan, S., Kuusipalo, J., Nuryanto, K. and Vesa, L. 1995. Enrichment planting of dipterocarps in logged-over secondary forests: effect of width, direction and maintenance method of planting line on selected Shorea species. For. Ecol. Manage. 73: 259-270.

Appanah, S., and G. Weinland., 1993. Planting Quality Timber Trees in Peninsular Malaysia. Malayan Forestry Record No. 38. Forest Research Institute, Kuala Lumpur, pp. 247).

Ang, L.H., 1994. (Problems and prospects of afforestation on sandy tin tailings in Peninsular Malaysia. J. Trop For. Sci., 7: 87-105.

Awang, K., 1994. Growth of three multipurpose tree species on tin tailings in Malaysia. J. Trop. For. Sci., 7: 106-112.

Ball, J. B., Wormald, T.J. and Russo, L., 1995. Experience with mixed and single plantations. Commonwealth Forestry Review, 74: 301-305.

Bhattacharya, P., 1998. Ecological process of rehabilitating degraded tropical forest through people's participation: Indian experience. In J. Kikkawa, P.Dart, D. Doley, K. Ishii, D. Lamb, K. Suzuki (Editors). Overcoming Impediments to Reforestation: Tropical Forest Rehabilitation in the Asia-Pacific Region. BIO-REFOR Conference, University of Queensland, Australia. pp. 211 - 216.

Brooks, D.R. and Bell, L.C., 1984. The technology of rehabilitation after mineral sands mining on North Stradbroke Island. In: R. Coleman, J. Covacevich and P. Davie (Editors) Focus on Stradbroke. Boolarong Publications, Brisbane. pp. 184-194.

Brown, S. and Lugo, A.E. 1988. Tropical secondary forests. J. Trop. Ecol., 6:1-32.

Bruijnzeel, L.A. 1997. Hydrology of forest plantations in the tropics. In: E.K.S. Nambiar and A.G. Brown (Editors). Management of Soil, Nutrients and Water in Tropical Plantation Forests. Australian Center for International Agricultural Research Monograph No. 43, Canberra, pp. 571.

Clusener Godt, M. and Hadley, M. 1993. Ecosystem rehabilitation and forest regeneration in the humid tropics: case studies and management insights. In: H. Leith and M. Lohman, (Editors). Restoration of Tropical Forest Ecosystems. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, pp.25-36.

Cohen, A.L., Singhakumara, B.M.P. and Ashton, P.M.S., 1995. Releasing rain forest succession: a case study in the Dicranopteris linearis fernlands of Sri Lanka. Restor. Ecol., 3: 261-270.

Cooper, P.J.M., Leakey, R.R.B., Rao, M.R. and Reynolds, L., 1996. Agroforestry and the mitigation of land degradation in the humid and sub-humid tropics of Africa. Expl. Agric., 32: 235-290.

de Foresta, H. and Michon, G., 1997. The agroforestry alternative to Imperata grasslands: when smallholder agriculture and forestry reach sustainability. Agroforestry Systems, 36: 105-120.

Elliott, S., Anusarnsunthorn, V., Blakesley, D. and Garwood, N., 1995. Research needs for restoring the forests of Thailand. Nat. Hist. Bull. Siam Soc., 43: 179-184.

Foster, M.B., 1985. Revegetation with native flora at Weipa. Proceedings of the North Australian Mine Rehabilitation Workshop No. 9. Comalco Aluminium, Weipa.

Gilmour, D.A., 1990. Resource availability and indigenous management systems in Nepal. Society and Natural Resources, 3: 145-158.

Gilmour, D.A, King, G.C., Applegate, G.B. and Mohns, B., 1990. Silviculture of plantation forest in central Nepal to maximise community benefits. For. Ecol. Manage., 32: 173-186.

Goosem, S. and Tucker, N., 1995. Repairing the Rainforest - Theory and Practice of Rainforest Re-establishment in North Queensland’s Wet Tropics. The Wet Tropics Management Authority, Cairns, 72 pp.

Grainger, A., 1988. Estimating areas of degraded tropical lands requiring replishment of forest cover. Int. Tree Crops J., 5: 31-61.

Guevara, S. and Laborde, J., 1993. Monitoring seed dispersal at isolated standing trees in tropical pastures: consequences for local species availability. Vegetatio 107/108: 319-338.

Guevara, S., Purata, S. E. and Van der Maarel, E., 1986. The role of remnant trees in tropical succession. Vegetatio 66: 77-84.

Hardwick, K., Healey, J., Elliott, S., Garwood, N. and Anusarnsunthorn, V., 1997. Understanding and assisting natural regeneration processes in degraded seasonal evergreen forests in northern Thailand. For. Ecol. Manage., 99: 303-214.

Hau, Chi Hang, 1997. Tree seed predation on degraded hillsides in Hong Kong. For. Ecol. Manage., 99: 215 - 221.

Janzen, D.H., 1986. Guanacaste National Park: Tropical Ecological and Cultural Restoration. Editorial Universidad Estatal A Distancia. San Jose, Costa Rica, pp. 103.

Janzen, D.H., 1988. Management of habitat fragments in a tropical dry forest: growth. Ann. Missouri Bot. Gard. 75: 105-116.

Kellman, M. and Miyanishi, K., 1982. Forest seedling establishment in neotropic savannas: observations and experiments in the Mountain Pine ridge savanna, Belize. J. Biogeog., 9: 193-206.

Kelty, M.J., 1992. Comparative productivity of monocultures and mixed species stands. In: M.J. Kelty, B.C. Larson, and C.D. Oliver, (Editors), The Ecology and Silviculture of Mixed species Forests. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, pp. 125 -141.

Kooyman, R.M., 1996. Growing Rainforest: Rainforest Restoration and Regeneration: recommendations for the humid sub-tropical region of northern New South Wales and South-East Queensland. Greening Australia, Brisbane, pp. 79.

Lamb, D. 1998. Large scale restoration of degraded tropical lands: the role of timber plantations. Restoration Ecology 6: 271-279.

Lamb, D., Parrotta, J., Keenan, R. and Tucker, N., 1997. Rejoining habitat remnants: restoring degraded rainforest lands. In: W.F. Laurance and R.O. Bierregaard Jr., (Editors). Tropical Forest Remnants: Ecology, Management, and Conservation of Fragmented Communities. The University of Chicago Press, Chicago, pp. 366-385.

Lamb, D. and Tomlinson, M., 1994. Forest rehabilitation in the Asia-Pacific region: past lessons and present uncertainties. J. Trop. For. Sci., 7: 157-170.

Liyanage, M., Liyanage,V., Dassanayake, K.B. and Abeysoma, H. A., 1998. Role of multipurpose trees in rehabilitating degraded coconut lands in Sri Lanka. In: J. Kikkawa, P.Dart, D. Doley, K. Ishii, D. Lamb, K. Suzuki (Editors). Overcoming Impediments to Reforestation: Tropical Forest Rehabilitation in the Asia-Pacific Region. BIO-REFOR Conference, University of Queensland, Australia, pp. 26 – 28.

Lugo, A.E., 1988. The future of the forest - ecosystem rehabilitation in the tropics. Environment. 30:16-20, 41-45.

McClanahan, T.R. and Wolfe, R.W., 1993. Accelerating forest succession in a fragmented landscape: the role of birds and perches. Cons. Biol., 7: 279-287.

McDonnell, M.J. and Stiles, E.W., 1983. The structural complexity of old field vegetation and the recruitment of bird dispersed plant species. Oecologia 56: 109-116.

Miyawaki, A. 1993. Restoration of native forest from Japan to Malaysia. In: H. Leith and M. Lohman, (Editors). Restoration of Tropical Forest Ecosystems. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, pp. 5-24.

Montagnini, F., Eibl, B., Grance, L., Maiocco, D. and Nozzi, D. 1997. Enrichment planting in overexploited subtropical forests of the Paranaese region of Misiones, Argentina. For. Ecol. Manage. 99: 237-246.

Montagnini, F., E. Gonzalez, Porras, C. and Rheingans, R., 1995. Mixed and pure forest plantations in the humid neotropics: a comparison of early growth, pest damage and establishment costs. Commonwealth Forestry Review 74: 306-314.

Nepstad, D.C., Uhl, C. and Serrao, A. E. S., 1991. Recuperation of a degraded Amazonian landscape: forest recovery and agricultural restoration. Ambio 20: 248 –255.

Nyberg, G. and Hogberg, P., 1995. Effects of young agroforestry trees on soils in on-farm situations in western Kenya. Agroforestry Systems 32: 45-52.

Osunkoya, O.O., 1994. Post dispersal survivorship of north Queensland rainforest seeds and fruit: Effects of forest, habitat and species. Aust. J. Ecol., 19: 52-64.

Otsama, R., 1998. Removal of Acacia mangium overstorey increased growth of underplanted Anisoptera marginata (Dipterocarpaceae) on an Imperata cylindrica grassland site in South Kalimantan, Indonesia. New Forests. 16: 71-80.

Parrotta, J.A. 1993. Secondary forest regeneration on degraded tropical lands: the role of plantations as "foster ecosystems". In: H. Leith and M. Lohman (Editors). Restoration of Tropical Forest Ecosystems. Kluwer, Dordrecht, pp. 63-73.

Parrotta, J.A., Knowles, O.H. and Wunderle, J.M., 1997. Development of floristic diversity in 10 - year - old restoration forests on a bauxite mined site in Amazonia. For. Ecol. and Manage. 99: 21-42.

Parrotta, J.A., Turnbull, J. and Jones. N., 1997. Introduction: catalysing native forest regeneration on degraded tropical lands. For. Ecol. Management, 99:1-7.

Rhoades, C.C., Eckert, G.E. and Coleman, D.C., 1998. Effect of pasture trees on soil nitrogen and organic matter: implications for tropical montane forest restoration. Rest. Ecol., 6: 262-270.

Robinson, G.R. and Handel, S., 1993. Forest restoration on a closed landfill: rapid addition of new species by bird dispersal. Cons. Biol., 7: 271-277.

Snell, A. and S. Brooks. 1998. Direct seeding as a method of revegetating degraded land. In J. Kikkawa, P. Dart, D. Doley, K. Ishii, D. Lamb, K. Suzuki (Editors). Overcoming Impediments to Reforestation: Tropical Forest Rehabilitation in the Asia-Pacific Region. BIO-REFOR Conference, University of Queensland, Australia. pp. 64 - 66.

Sun, D., Dickinson, G.R. and Bragg, A.L., 1995. Direct seeding of Alphitonia petrei (Rhamnaceae) for gulley revegetation in tropical northern Australia. For. Ecol. Manage., 73: 249-257.

Tang, H.T. and Wadley, H.E., 1976. Report on the survival and development survey of areas reforested by line planting in Selangor. Research Pamphlet 67. Forest Department Penisular Malaysia.

Toh, I., Gillespie, M and Lamb, D. (in press). The role of isolated trees in facilitating tree seedling recruitment at a degraded sub-tropical rainforest. Restoration Ecology.

Tucker, N.J. and Murphy, T.M., 1997. The effects of ecological rehabilitation on biodiversity recruitment: some observations from the wet tropics of north Queensland. For. Ecol. Manage, 99:133-152.

Tolkamp, G.W. and P. Aldrianto. 1998. A first step to restore Dipterocarp forest on Imperata grasslands in East Kalimantan. In: J. Kikkawa, P.Dart, D. Doley, K. Ishii, D. Lamb, K. Suzuki (Editors). Overcoming Impediments to Reforestation: Tropical Forest Rehabilitation in the Asia-Pacific Region. BIO-REFOR Conference, University of Queensland, Australia. pp. 50 - 58.

Uhl, C., 1988. Restoration of degraded lands in the Amazon basin. In: E.O. Wilson (Editor), Biodiversity. National Academy Press, Washington, pp. 326-332.

Wickramasinghe, A., 1995. The evolution of Kandyan homegardens: an indigenous strategy for conservation of biodiversity in Sri Lanka. In: Halliday, P. and D.A. Gilmour (Editors), 1995. Conserving Biodiversity Outside Protected Areas: The role of traditional agroforestry systems. IUCN, Gland, Switzerland and Cambridge, U.K., pp. 164-182.

Wormald, T.J., 1992. Mixed and pure forest plantations in the tropics and subtropics. FAO Forestry Paper 103. United Nations Food and Agricultural Organisation. Rome.